आफ्रिकेत चीनच्या इलेक्ट्रिक दुचाकी-तीनचाकी निर्यातीत 60% वाढ; उद्योग स्वावलंबनासमोर संरचनात्मक अडथळे

2026 च्या पहिल्या सहामाहीत चीनमधून आफ्रिकेत झालेली इलेक्ट्रिक दुचाकी आणि तीनचाकी वाहनांची निर्यात मागील वर्षाच्या तुलनेत सुमारे 60 टक्क्यांनी वाढून 11.46 कोटी अमेरिकी डॉलरवर पोहोचली. मात्र या आकड्यामागे आफ्रिकेतील विद्युतीकरणाची अत्यंत असमान वाटचाल दडलेली आहे. उत्तर आफ्रिका चीनमध्ये पूर्ण तयार झालेल्या वाहनांसाठी ग्राहक बाजारपेठ बनली आहे, तर सहाराच्या दक्षिणेकडील आफ्रिकेकडे मोठ्या गुंतवणुकीची गरज असलेल्या व्यावसायिक वाहनताफ्याची बाजारपेठ म्हणून पाहिले जाते. उद्योग बाह्य अवलंबित्वातून मुक्त होऊ शकतो की नाही हे ठरवणारे मोटर, कंट्रोलर आणि बॅटरी सेल यांसारखे मुख्य घटक अजूनही प्रामुख्याने चीनमधूनच आयात केले जातात.

Africanews च्या वृत्तानुसार, यंदाच्या पहिल्या सहामाहीत चीनमधून आफ्रिकेने आयात केलेल्या इलेक्ट्रिक मोटरसायकली आणि तीनचाकी वाहनांचे मूल्य वार्षिक सुमारे 60 टक्क्यांनी वाढून 11.46 कोटी डॉलर झाले. 80,188 वाहने आणि 2.17 कोटी डॉलरच्या आयातीसह मोरोक्को पहिल्या स्थानावर आहे; त्यापाठोपाठ इजिप्त आणि अल्जेरिया आहेत. सहाराच्या दक्षिणेकडील आफ्रिकेत 19,635 वाहने आणि 69 लाख डॉलरच्या आयातीसह दक्षिण आफ्रिका आघाडीवर आहे.

स्वतंत्र इलेक्ट्रिक दुचाकी-तीनचाकी तज्ज्ञ पीटर कोसाकोव्स्की यांच्या विश्लेषणाचा संदर्भ देत Africanews ने म्हटले आहे की, ही वाढ दोन पूर्णपणे वेगळ्या बाजारपेठांचे प्रतिबिंब आहे. “उत्तर आफ्रिकेत चीनमधून प्रामुख्याने ग्राहकांच्या कामाच्या प्रवासासाठी आणि लहान अंतरांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या इलेक्ट्रिक स्कूटर व मोपेड आयात होतात,” असे त्यांनी Africanews ला सांगितले. पूर्व आणि पश्चिम आफ्रिकेत मात्र मोटरसायकली या प्रामुख्याने व्यावसायिक मालमत्ता आहेत; प्रवासी आणि माल वाहून नेण्यासाठी चालक दिवसाला 150 किलोमीटरपर्यंत प्रवास करतात.

भांडवलाचा ओघ या दुसऱ्या बाजारपेठेकडे सुरू आहे. आफ्रिकेतील सर्वांत मोठी इलेक्ट्रिक दुचाकी कंपनी Spiro ला गेल्या वर्षभरात 34.8 कोटी डॉलरहून अधिक गुंतवणूक मिळाली. इतर कंपन्या स्थानिक जुळणी, बॅटरी बदल आणि चार्जिंग नेटवर्कमध्ये गुंतवणूक करत असून मोटरसायकल टॅक्सीचालक व वितरण कर्मचारी हे त्यांचे लक्ष्य ग्राहक आहेत. पूर्व आणि पश्चिम आफ्रिकेत वापरल्या जाणाऱ्या अनेक इलेक्ट्रिक मोटरसायकली चिनी उत्पादक पुरवतात; परंतु स्थानिक कंपन्या त्यांत व्यावसायिक वापरासाठी बदल करतात आणि ऊर्जा पायाभूत सुविधा चालवतात, असे African Tech Futures Lab चे अभ्यागत संशोधक टॉम कोर्टराइट यांनी Africanews ला सांगितले.

काही देशांमध्ये विद्युतीकरणाने आधीच लक्षणीय प्रमाण गाठले आहे. कोर्टराइट यांच्या अंदाजाचा संदर्भ देत Africanews ने म्हटले आहे की, गेल्या वर्षी युगांडातील मोटरसायकल विक्रीत इलेक्ट्रिक वाहनांचा वाटा सुमारे 20 टक्के आणि केनियात सुमारे 15 टक्के होता. व्यापक विद्युतीकरणामुळे अखेरीस युगांडात सुमारे 60 कोटी डॉलरची, तर केनियात 60 ते 80 कोटी डॉलरची इंधन आयात बदलली जाऊ शकते, असा त्यांचा अंदाज आहे.

मात्र या संक्रमणातून निर्माण होणारे स्थानिक मूल्यवर्धन अत्यंत मर्यादित आहे. पूर्व आणि पश्चिम आफ्रिकेतील उद्योग अजूनही आयात केलेल्या भागांची जुळणी करण्यावरच मुख्यतः आधारित आहे. स्थानिक उत्पादन आसने, पाय ठेवण्याचे आधार आणि धातूच्या चौकटी अशा तुलनेने साध्या भागांपुरते केंद्रित आहे. मोटर, कंट्रोलर आणि बॅटरी सेलसाठी अजूनही प्रामुख्याने आयातीवर अवलंबून राहावे लागते; स्थानिक बॅटरी उत्पादनाला मोठे प्रमाण प्राप्त झालेले नाही.

बॅटरी बदलाच्या परिसंस्थेतील विखंडन हा अधिक संरचनात्मक अडथळा आहे. अनेक चालक कंपन्या स्वतःच्या मालकीच्या स्वतंत्र बॅटऱ्या, कनेक्टर आणि सॉफ्टवेअर वापरतात, असे Africanews ने नमूद केले. त्यामुळे चालकांना एका नेटवर्कची बॅटरी दुसऱ्या नेटवर्कमध्ये वापरता येत नाही आणि स्थानिक पातळीवर मोठ्या प्रमाणातील बॅटरी उत्पादन सुरू करणेही कठीण होते. “बंदिस्त व्यवस्था उभारून बॅटरी बदलाने वाहनाच्या प्रवासमर्यादेचा प्रश्न सोडवला; पण आता उत्पादनाचे प्रमाण आणि बॅटरीचे उर्वरित मूल्य मर्यादित करून उद्योगाला त्याची दुहेरी किंमत मोजायला लावत आहे,” असे कोसाकोव्स्की यांनी स्पष्टपणे सांगितले.

चीनची सीमाशुल्क आकडेवारी एखाद्या देशात दाखल झालेल्या वाहनांची मोजणी करते; ती तेथे नोंदणी झालेल्या किंवा प्रत्यक्ष वापरल्या जाणाऱ्या वाहनांची संख्या दाखवतेच असे नाही, असे कोसाकोव्स्की यांनी Africanews ला सांगितले. सहाराच्या दक्षिणेकडील आफ्रिकेचा मोठा स्पर्धात्मक फायदा कदाचित अतिवापराच्या व्यावसायिक मोटरसायकलींभोवती उभ्या राहत असलेल्या पुरवठा साखळीत हळूहळू तयार होत आहे. बॅटरी बदल, वित्तपुरवठा आणि विक्रीनंतरची सेवा या साखळीचा भाग आहेत.

हे संक्रमण टिकाऊ ठरणे परवडणारा वित्तपुरवठा, विश्वासार्ह वीज, चार्जिंग व बॅटरी-बदल पायाभूत सुविधा, अंदाज करता येण्याजोगे सरकारी धोरण आणि विविध बाजारपेठांमधील प्रमाणकीकरणाच्या पातळीवर अवलंबून आहे, असे कोर्टराइट यांनी Africanews ला सांगितले. त्यांच्या मते, इलेक्ट्रिक मोटरसायकली संपूर्ण मोटरसायकल बाजार वाढवण्याऐवजी सध्याच्या वाहनांची जागा घेण्याची शक्यता अधिक आहे; मात्र कमी परिचालन आणि दुरुस्ती खर्चामुळे एकूण मागणी सुमारे 20 टक्क्यांनी वाढू शकते.