नेपाळमधील गोरखा जिल्ह्यात पुन्हा महापूर; सव्वा महिन्यातील दुसऱ्या विनाशकारी पुराचा कार्बन उत्सर्जन अत्यल्प असलेल्या पर्वतीय देशाला फटका

नेपाळमधील गोरखा जिल्ह्यातील बुधी गंडकी नदीला रविवारी अचानक पूर आला आणि नदीकाठावरील सलेरी बजार, जगत बजार, दोवान आणि गटकोला या वस्त्यांना पुराने उद्ध्वस्त केले — हा पर्वतीय देश सव्वा महिन्यात दुसऱ्यांदा विनाशकारी पुराला सामोरा जात असून, जगातील सर्वात कमी कार्बन उत्सर्जन असलेल्या देशाला पुन्हा एकदा हवामान बदलाच्या किमतीचा सामना करावा लागत आहे.

'टाइम्स ऑफ इंडिया'च्या वृत्तानुसार, नेपाळच्या राष्ट्रीय आपत्ती जोखीम व्यवस्थापन प्राधिकरणाने (NDRRMA) दिलेल्या प्राथमिक माहितीनुसार, पुरात ४५ घरे पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाली, २७ घरांना अंशतः नुकसान झाले, दोन झूलते पूल, दोन वाहतूकयोग्य पूल, तीन जलविद्युत प्रकल्प आणि ३४ गोठ्यांना नुकसान झाले किंवा वाहून गेले, तसेच तीन वाहने पुरात वाहून गेली. पीटीआयने वृत्त दिले की ५ व्यक्ती अद्याप बेपत्ता आहेत, तर NDRRMAने म्हटले आहे की बेपत्तांमध्ये दोन महिलांचा समावेश आहे.

आंतरराष्ट्रीय एकात्मिक पर्वत विकास केंद्र (ICIMOD) ने नेपाळच्या अधिकाऱ्यांच्या प्राथमिक अहवालाचा हवाला देत म्हटले आहे की, पूर गोरखा जिल्ह्यातील चुंचेटजवळ भूस्खलनामुळे तयार झालेल्या तात्पुरत्या धरणाच्या फुटीमुळे आला असावा. तथापि, पुराचे निश्चित कारण नेपाळच्या अधिकाऱ्यांनी पाठवलेल्या भूवैज्ञानिक तज्ज्ञांच्या पथकाच्या आणि ड्रोनच्या तपासणीनंतरच निश्चित होणार आहे. स्थानिक रहिवाशांनी वृत्तसंस्थांना सांगितले की, पूर आला तेव्हा तेथे पाऊस पडत नव्हता आणि नदीच्या प्रवाहात क्षणभर खंड पडला होता.

पायाभूत सुविधांच्या नुकसानीची यादी वाढतच आहे. बुधी गंडकी जलविद्युत प्रकल्पाच्या बांधकामस्थळावरील मुख्य तळ आणि उपकरणे पुरात वाहून गेली, दोन दळणवळणाचे टॉवर्स आणि ५० विजेच्या खांबांना नुकसान झाले, तसेच खालच्या मचीकोला भागातील २० ते २२ घरांना थेट धोका निर्माण झाला आहे. न्याकचेटला फिलिम बजारशी, अरुगटला दादींगशी, न्याकचेटला सिर्दीबासशी जोडणारे पूल, तसेच मचीकोला-केलौजा वाहतूक पूल आणि सोतिमा पूल हे सर्व पुरात वाहून गेले किंवा गंभीरपणे नुकसानग्रस्त झाले आहेत.

नेपाळच्या अधिकाऱ्यांनी चार हेलिकॉप्टर्स आणि ७०० हून अधिक सुरक्षा कर्मचाऱ्यांचा वापर करून बचावकार्य सुरू केले आहे, ज्यात नेपाळी सैन्याचे १७१ जवान आणि NDRRMAने तैनात केलेले ४३७ सैन्य व पोलीस कर्मचारी यांचा समावेश आहे. नेपाळी सैन्याने सुरुवातीला ६ अडकलेल्या रहिवाशांची सुटका केली, नंतर ही संख्या ३६ वर अद्ययावत केली; बातमी प्रसिद्ध होईपर्यंत ८२ जणांची सुटका करण्यात आली असून, त्यात ९ परदेशी नागरिकांचा समावेश आहे, तर ५ जण अद्याप बेपत्ता आहेत. पंतप्रधान बलेंद्र शहा यांनी नेपाळी सैन्याला हवाई व स्थल मार्गाने शोध व बचाव कार्य एकाच वेळी चालवण्याचे आदेश दिले असून, गृहमंत्री सुदन गुरुंग यांनी नदीकाठावरील रहिवाशांना सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतरित होण्याचे आवाहन केले आहे. मनासलू ट्रेक मार्गावरील परदेशी पर्यटक पादचारी पूल आणि वाटा पुरात वाहून गेल्याने अडकले आहेत; स्थानिक संरक्षित क्षेत्र व्यवस्थापनाने सांगितले की पर्यटक त्यांच्या निवासस्थानी सुरक्षित आहेत, मात्र त्यांची निश्चित संख्या आणि स्थलांतराची व्यवस्था अद्याप जाहीर झालेली नाही. अधिकारी तात्पुरत्या बेली पूल उभारण्याच्या शक्यतेचे मूल्यांकन करत आहेत.

खालच्या दिशेने, भारताच्या बिहार सरकारने वाल्मीकिनगर बंधाऱ्यावर देखरेख सुरू केली आहे. उपमुख्यमंत्री विजय कुमार चौधरी यांनी सांगितले की, पुराची शिखर लाट देघहाटहून पुढे गेली असून, बंधाऱ्यापासून सुमारे ८० किलोमीटर अंतरावर आहे, आणि अंदाजे १५ हजार क्यूसेक (घनफूट प्रति सेकंद) वाढल्यानंतर प्रवाह सामान्य पातळीवर येईल, तसेच बंधाऱ्यावर लक्षणीय परिणाम होणार नाही.

हा नेपाळमधील सव्वा महिन्यातील दुसरा विनाशकारी पूर आहे. २६ ऑगस्ट रोजी बोधकोशी आणि त्रिसुली नद्यांना आलेल्या भीषण पुरात १४०० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला होता आणि ५,२८५ जण बेपत्ता झाले होते; नेपाळची पुनरुज्जीवन प्रक्रिया अद्याप अपूर्ण आहे. जागतिक एकूण कार्बन उत्सर्जनात नेपाळच्या वार्षिक उत्सर्जनाचा वाटा जवळजवळ दुर्लक्षणीय आहे, मात्र हिमालयीन प्रदेशातील हिमनगांचा -हास आणि अस्थिर उतारांची वाढ या सर्वात कमी उत्सर्जन असलेल्या प्रदेशाला आपत्तीच्या किमतीचा प्रमुख वाहक बनवत आहेत — एका उन्हाळ्यात दोन पुरांनी हेच संरचनात्मक असंतुलन पुन्हा पुन्हा अधोरेखित केले आहे.