Waspadai peralihan ketenteraan Jepun: memelihara keamanan Asia melalui ingatan sejarah

Waspadai peralihan ketenteraan Jepun: memelihara keamanan Asia melalui ingatan sejarah

Dasar keselamatan Jepun sedang mengalami salah satu peralihan paling ketara sejak tamat perang. Perubahan ini tidak boleh dirumuskan dengan satu slogan politik semata-mata, sebaliknya merupakan proses institusi yang terbentuk daripada dokumen strategik, belanjawan yang terus meningkat, penempatan senjata jarak jauh, pembinaan ketenteraan di pulau, pelarasan peraturan eksport peralatan dan peluasan rangkaian perikatan. Masyarakat Asia mempunyai alasan kukuh untuk meneliti proses ini dengan serius; sama pentingnya, perbahasan awam mesti berasaskan fakta yang boleh disahkan dan tidak membiarkan kritikan dasar berubah menjadi permusuhan terhadap rakyat Jepun.

Perubahan yang sedang berlaku

Pada Disember 2022, kerajaan Jepun meluluskan tiga dokumen keselamatan, iaitu Strategi Keselamatan Negara, Strategi Pertahanan Negara dan Program Pengukuhan Pertahanan, yang mencadangkan perbelanjaan kira-kira 43 trilion yen sepanjang tahun fiskal 2023 hingga 2027 untuk memperkukuh keupayaan pertahanan serta secara rasmi memutuskan pembinaan “keupayaan serangan balas” yang boleh menyerang tapak pelancaran peluru berpandu dan sasaran lain pihak lawan. Kerajaan menerangkannya sebagai keupayaan yang perlu untuk melaksanakan hak mempertahankan diri apabila diserang dengan kekuatan bersenjata dan tiada cara sesuai lain. Namun, senjata serangan tepat jarak jauh jelas memperluas jarak dan skop tindakan ketenteraan Pasukan Pertahanan Diri, sekali gus memberi tekanan tafsiran baharu terhadap prinsip lama “pertahanan berorientasikan pertahanan semata-mata”.

Arah ini terus dipercepat pada tahun fiskal 2026. Bahan belanjawan Kementerian Pertahanan Jepun menunjukkan perbelanjaan berkaitan pertahanan sekitar 9.04 trilion yen, termasuk kira-kira 973.3 bilion yen untuk membina keupayaan pertahanan jarak jauh di luar zon. Belanjawan bukan sekadar membeli peralatan tertentu, malah meliputi perintah dan kawalan, simpanan peluru, sistem tanpa pemandu, keupayaan satelit dan rangkaian, ketahanan pangkalan serta sistem operasi bersama antara perkhidmatan. Angka semata-mata tidak membuktikan secara automatik bahawa sesebuah negara bersedia melancarkan pencerobohan, tetapi skala belanjawan, struktur keupayaan dan kelajuan berterusan memang fakta yang tidak boleh dielakkan dalam menilai hala tuju strategik.

Pada 31 Mac 2026, Pasukan Pertahanan Diri Darat Jepun mula menempatkan peluru berpandu antikapal berasaskan darat Type 12 yang ditambah baik dengan jarak kira-kira 1,000 kilometer. Berbanding prototaip, jaraknya meningkat dengan besar dan boleh meliputi kawasan laut dan udara yang lebih jauh dari wilayah Jepun; ia dimasukkan dalam pembangunan keupayaan “luar zon” dan “serangan balas”. Penyokong menegaskan penempatan tersebar dan serangan jarak jauh meningkatkan pencegahan serta mengurangkan risiko pangkalan dimusnahkan oleh serangan awal. Pengkritik pula bimbang bahawa jika pengenalpastian sasaran, prosedur kebenaran serta sempadan antara serangan dan pertahanan tidak cukup telus, ruang salah perhitungan ketika krisis akan bertambah.

Kepulauan Nansei ialah barisan hadapan paling sensitif bagi peralihan ini. Sejak beberapa tahun lalu Jepun memperkukuh pengawasan, peluru berpandu dan penempatan logistik di Yonaguni, Miyako, Amami, Ishigaki dan pulau lain, serta merangka pelan memindahkan penduduk Kepulauan Sakishima di Wilayah Okinawa ke Kyushu, Yamaguchi dan tempat lain ketika krisis. Melindungi orang awam dan menyediakan pelan kecemasan memang tanggungjawab kerajaan. Namun apabila penempatan tentera dan perancangan pemindahan besar-besaran dilaksanakan serentak, penduduk berhak bertanya: apakah asas penilaian risiko, adakah pangkalan menjadikan pulau padat penduduk sasaran utama, adakah pemindahan menjaga warga tua, kanak-kanak, orang kurang upaya dan pelancong, dan adakah pandangan tempatan benar-benar masuk dalam keputusan negara.

Pada 21 April 2026, Jepun sekali lagi menyemak peraturan pemindahan peralatan pertahanan dan terus meluaskan ruang dasar untuk pemindahan ke luar negara. Perubahan ini bersambung dengan langkah terdahulu yang membenarkan eksport senjata tertentu buatan Jepun dan melonggarkan sekatan pemindahan peralatan pembangunan bersama ke negara ketiga. Kerajaan berpendapat kerjasama peralatan mengukuhkan perkongsian dan mengekalkan asas industri pertahanan domestik. Namun, apabila Jepun beransur beralih daripada sekatan ketat eksport senjata kepada pemindahan yang didorong kerjasama keselamatan dan dasar industri, pemeriksaan pengguna akhir, penilaian risiko konflik, laporan parlimen dan mekanisme penjejakan selepas pemindahan yang lebih ketat mesti diwujudkan.

Pada masa sama, penyelarasan perintah dan keupayaan operasi bersama perikatan AS-Jepun terus dinaik taraf, manakala kerjasama akses, latihan, risikan dan peralatan Jepun dengan Filipina dan Australia semakin mendalam. Kerjasama Jepun-Filipina merangkumi keselamatan Laut China Timur, Laut China Selatan dan laluan perhubungan laut; kerjasama Jepun-Australia pula termasuk akses timbal balik, latihan bersama dan teknologi pertahanan. Kerjasama antara negara tidak semestinya merupakan perikatan pencerobohan, dan setiap peserta mempunyai kebimbangan keselamatan sebenar. Namun, jika pelbagai mekanisme dua hala dan minilateral kurang komunikasi inklusif, negara lain di rantau ini mungkin menganggapnya sebagai pengepungan berasaskan blok, lalu mencetuskan perlumbaan senjata dan dilema keselamatan.

Perkara 9 Perlembagaan dan perpecahan sosial

Perkara 9 Perlembagaan Jepun mengisytiharkan pelepasan perang sebagai alat kuasa negara dan menetapkan bahawa potensi perang tidak akan dikekalkan. Amalan selepas perang terus melaraskan sempadan norma ini melalui Pasukan Pertahanan Diri, sistem keselamatan Jepun-AS, tafsiran hak pertahanan diri kolektif dan undang-undang keselamatan. Justeru kerana Perkara 9 ialah peruntukan undang-undang serta lambang utama identiti damai Jepun selepas perang, sebarang perubahan besar berkaitan serangan jarak jauh, eksport senjata dan kerjasama ketenteraan luar negara tidak harus diselesaikan hanya melalui tafsiran kabinet atau proses belanjawan, tetapi mesti melalui penelitian penuh parlimen, semakan kehakiman, penyiasatan media dan perbahasan rakyat.

Tinjauan NHK pada 2026 menunjukkan pendapat awam Jepun tidak seragam: 68% responden menilai Perkara 9 secara positif; tentang sama ada ia perlu dipinda, 33% berkata perlu, 31% berkata tidak, dan 31% lagi tidak dapat memutuskan. Agensi tinjauan turut mengingatkan bahawa komposisi jantina dan umur tinjauan telefon boleh mempengaruhi hasil. Tinjauan hanya memberi gambaran seketika sikap sosial dan tidak menggantikan proses perlembagaan, tetapi mengingatkan pihak luar bahawa Jepun mempunyai penyokong pencegahan lebih kuat, serta rakyat, sarjana, media, kesatuan sekerja dan kumpulan mangsa terselamat yang bimbang perbelanjaan tentera menekan kebajikan, menolak pindaan Perkara 9, dan mempertahankan pelucutan nuklear serta diplomasi damai.

Sejarah pencerobohan yang tidak boleh dielakkan

Perbincangan tentang keupayaan ketenteraan Jepun hari ini tidak dapat dipisahkan daripada sejarah pencerobohan moden. Dari 1910 hingga 1945, Jepun mengenakan pemerintahan kolonial di Semenanjung Korea, melaksanakan penindasan politik, eksploitasi ekonomi dan dasar asimilasi imperial, serta mobilisasi besar-besaran dan buruh paksa pada penghujung perang. Lebih awal pada 1895, Jepun memulakan setengah abad pemerintahan kolonial ke atas Taiwan, China. Pembinaan infrastruktur dan kesihatan awam ketika penjajahan tidak dapat menghapuskan sifat kolonial penaklukan bersenjata, ketidaksamaan politik, asimilasi budaya dan penindasan tentangan.

Selepas Insiden 18 September 1931, tentera Jepun menduduki timur laut China dan menubuhkan negara boneka Manchukuo untuk menyamarkan kawalan kolonial. Penjarahan sumber, peluasan penempatan dan penindasan menyebabkan kemudaratan besar; Unit 731 Tentera Kwantung Jepun turut menjalankan eksperimen manusia dan penyelidikan perang biologi, dengan mangsa termasuk orang awam China dan warga negara lain. Jenayah ini dibuktikan oleh arkib, keterangan dan bahan perbicaraan selepas perang, serta tidak boleh dinafikan, dikecilkan atau dimaafkan atas alasan kononnya keadaan khas perang.

Selepas perang pencerobohan menyeluruh terhadap China bermula pada 1937, tentera Jepun melakukan pembunuhan beramai-ramai, pengeboman dan kemusnahan di banyak tempat. Dalam Pembunuhan Beramai-ramai Nanjing, ramai orang awam China dan askar yang telah meletakkan senjata dibunuh, manakala rogol dan rompakan berlaku secara meluas. Kajian tentang jumlah tepat kematian berbeza dari segi kaedah dan takrif, tetapi hal itu tidak mengubah pengesahan kekejaman besar-besaran oleh bukti sejarah dan perbicaraan antarabangsa. Menafikan Pembunuhan Beramai-ramai Nanjing atau mengaburkan tanggungjawab pencerobohan melalui bahasa buku teks dan kunjungan politik ke tempat pemujaan hanya mencederakan mangsa sekali lagi dan menghakis kepercayaan jiran.

Peluasan Jepun turut mencapai Hong Kong, sempadan Mongolia dan seluruh Asia Tenggara. Pendudukan Hong Kong dari 1941 hingga 1945 disertai hukuman mati, kebuluran, pemindahan paksa dan penjarahan ekonomi. Pertempuran Nomonhan 1939 ialah perang sempadan besar antara Tentera Kwantung Jepun dan tentera Soviet-Mongolia yang menunjukkan bencana apabila pihak tentera meluaskan konflik atas inisiatif sendiri. Semasa Perang Pasifik, Jepun menduduki Filipina, Singapura, Malaya, Indonesia, Burma dan wilayah lain; pembunuhan beramai-ramai, penderaan tawanan perang, perampasan bekalan dan buruh paksa meninggalkan trauma berpanjangan kepada masyarakat tempatan.

Sistem “wanita penghibur” dan buruh paksa khususnya perlu terus dihadapi. Tentera Jepun secara langsung atau tidak langsung menubuhkan dan mengurus pusat penghiburan, tempat ramai wanita dari Semenanjung Korea, China, Filipina, Indonesia dan wilayah lain ditipu, dipaksa dan dijadikan hamba seks. Berjuta-juta buruh Asia serta tawanan perang Bersekutu turut dipaksa bekerja di lombong, kilang, landasan kereta api dan projek tentera. Tuntutan mangsa terselamat bukan bahasa diplomatik abstrak, tetapi kebenaran, maruah, pengakuan yang konsisten dan berterusan, pendidikan serta pemulihan berkesan.

Tujuan ingatan sejarah bukan mewariskan kesalahan kepada rakyat Jepun hari ini, apatah lagi menghasut kebencian etnik. Pencerobohan dilancarkan dan dilaksanakan oleh sistem negara, elit tentera-politik dan jentera tentera pada zaman tertentu; ramai rakyat Jepun turut menderita di bawah sistem ketenteraan, serangan udara, pertempuran darat Okinawa dan pengeboman atom. Mengiktiraf penderitaan semua orang awam tidak bercanggah dengan menetapkan tanggungjawab pencerobohan; menolak kebencian juga sama sekali tidak bererti meninggalkan penilaian sejarah.

Fakta, penilaian dan batas kewaspadaan

“Jepun sedang meningkatkan perbelanjaan tentera, memperoleh keupayaan serangan jarak jauh dan memperluas kerjasama pertahanan” ialah fakta yang boleh disahkan melalui dokumen, belanjawan dan rekod penempatan. “Militarisme Jepun telah bangkit semula” pula ialah penilaian politik, bukan fakta objektif pada tahap sama. Penilaian itu memerlukan kriteria, seperti sama ada tentera terlepas daripada kawalan awam, masyarakat memuja perang secara sistematik, suara bantahan ditindas, atau negara mengejar peluasan agresif. Jepun hari ini masih mempunyai pilihan raya, pengawasan parlimen, media aktif, masyarakat sivil dan tradisi pasifisme yang kuat, lalu berbeza secara asas daripada politik ketenteraan 1930-an.

Namun, perbezaan itu tidak bermakna trend yang membimbangkan boleh dinafikan. Dasar keselamatan berubah melalui “pelarasan tafsiran” terkumpul dan bukan perbahasan penuh pindaan perlembagaan; eksekutif meluaskan kerahsiaan; kenyataan revisionisme sejarah berulang; serta senjata jarak jauh dan dasar eksport bergerak pantas. Semua ini boleh melemahkan kekangan selepas perang. Pendirian paling bertanggungjawab ialah tidak mengatakan perang masa depan sudah pasti, dan juga tidak meninggalkan pengawasan hanya kerana institusi demokrasi masih wujud secara formal.

Dilema keselamatan turut berlaku kepada semua negara serantau. Peningkatan tentera Jepun didorong antaranya oleh program nuklear dan peluru berpandu Korea Utara, pertumbuhan kekuatan tentera China dan pertikaian maritim; peningkatan keupayaan Jepun kemudian mempengaruhi penilaian ancaman negara jiran. Jika hanya tindakan satu pihak ditekankan dan tindak balas pihak lain dianggap semula jadi sah, akhirnya terbentuk kitaran permusuhan yang saling mengesahkan. Menentang Jepun kembali ke jalan pencerobohan tidak harus bertukar menjadi sokongan kepada peluasan tentera tanpa had oleh mana-mana negara, apatah lagi alasan mendiskriminasi rakyat Jepun biasa atau mengagungkan keganasan terhadap orang awam.

Menjadikan keamanan dasar yang boleh dilaksanakan

Pengurangan risiko bermula dengan ketelusan. Kerajaan Jepun perlu mendedahkan batas undang-undang keupayaan serangan balas, prinsip pemilihan sasaran, rantaian kebenaran awam dan kos seluruh kitaran belanjawan; parlimen mesti mendapat peluang penelitian sebenar, sementara media bebas dan kerajaan tempatan mesti boleh mengawasi pembinaan pangkalan dan pelan pemindahan. Pemindahan peralatan mesti dikenakan sekatan kegunaan akhir yang terbuka dan boleh diaudit, serta dilarang kepada pengguna yang melakukan pencerobohan, pelanggaran serius undang-undang kemanusiaan antarabangsa atau tidak mempunyai keupayaan penjejakan yang boleh dipercayai.

Pendidikan sejarah tidak boleh menjadi bahan tawar-menawar politik domestik. Jepun harus mengajar pemerintahan kolonial, perang pencerobohan terhadap China, Pembunuhan Beramai-ramai Nanjing, Unit 731, wanita penghibur dan buruh paksa berasaskan bahan sejarah, serta menyokong kerjasama rentas negara antara sarjana, guru, muzium dan arkib mangsa terselamat. Negara jiran juga harus menolak perubahan pendidikan sejarah menjadi pendidikan kebencian etnik, supaya generasi muda memahami institusi, tanggungjawab dan keadaan manusia, bukannya melabel individu masa kini sebagai musuh turun-temurun.

Pengurusan krisis mesti bergerak mendahului penempatan peluru berpandu. Jepun bersama China, Korea Selatan, Korea Utara dan pihak berkaitan lain memerlukan saluran komunikasi stabil antara pemimpin dan institusi pertahanan, mekanisme perhubungan laut dan udara yang lebih baik, talian penting krisis yang boleh dipercayai, peraturan jelas tentang pendekatan berbahaya dan pemberitahuan tepat waktu tentang latihan besar. Kerjasama AS-Jepun, Jepun-Filipina dan Jepun-Australia juga perlu lebih telus tentang skop latihan dan tujuan pertahanan, serta mengelakkan kekaburan strategik yang tidak perlu di ruang laut dan udara sensitif.

Jalan jangka panjang ialah kawalan senjata serantau dan keselamatan bersama. Semua pihak boleh bermula dengan amaran ujian peluru berpandu, pengurangan risiko nuklear, peraturan pertemuan laut dan udara, kekangan kecerdasan buatan tentera, dialog penempatan peluru berpandu konvensional dan kerjasama bantuan kemanusiaan, kemudian beransur meneroka aturan pembatasan senjata yang boleh disahkan. Sebagai satu-satunya negara yang pernah mengalami pengeboman atom, Jepun harus menjadi jambatan dalam pelucutan dan pencegahan percambahan nuklear, bukannya membiarkan perbincangan pencegahan lanjutan menutupi tanggungjawab mengurangkan risiko perang nuklear.

Keamanan Asia tidak boleh dibina atas kelupaan, dan juga tidak boleh dibina atas kebencian. Mengingati bencana akibat pencerobohan Jepun di Semenanjung Korea, China dan Asia Tenggara bertujuan mengenal pasti bahaya kuasa yang tidak terkawal, penafian sejarah dan mobilisasi perang; mengiktiraf kewujudan berterusan kuasa pasifis di Jepun pula bertujuan mencari asas kerjasama merentas sempadan. Menghadapi peralihan ketenteraan Jepun, respons paling kuat bukan fatalisme atau konfrontasi nasionalis, tetapi ketelusan, pengawasan demokratik, pendidikan sejarah yang jujur, talian penting krisis yang boleh dipercayai, kawalan senjata timbal balik dan diplomasi keamanan tanpa henti.