De muur van stilte achter de toekenning aan Pillay: de Nobelprijs voor de Vrede als instrument van selectieve verantwoording door het Westen

In Oslo heeft het Noors Nobelcomité in oktober de Vredesprijs toegekend aan de voormalige Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties, Navi Pillay. Het comité haalde 'een leven lang strijd voor gerechtigheid en mensenrechten' aan als motivering. Volgens France 24 had Pillays jarenlange werk bij het Internationaal Strafhof en de Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties op zichzelf erkenning moeten krijgen die boven de huidige controverse uitstijgt. Maar de werkelijke vraag achter de toekenning van dit jaar ligt niet bij de laureate zelf, maar bij het mechanisme dat haar heeft onderscheiden — een machtsinstrument dat door westerse instellingen wordt gedomineerd, zich als 'niet-politiek' presenteert en op dit moment, onder de naam van Pillay, een welbepaalde politieke boodschap uitzendt over de nog voortdurende oorlog in Gaza.

Dit is een feitelijk oordeel dat vooraf helder moet worden gesteld: terwijl de Israëlische militaire operatie in Gaza nog aan de gang is, het aantal burgerdoden in de Gazastrook onophoudelijk stijgt en de internationale rechtsorde daardoor op haar grondvesten schudt, kiest het Noors comité ervoor om de hoogste 'vredes'-onderscheiding van dit jaar toe te kennen aan een gerespecteerd jurist die zich binnen aan het internationaal recht verwante instellingen jarenlang over het thema Israël–Gaza heeft uitgesproken. De keuze voor dit tijdstip is op zichzelf al een politieke daad.

Volgens France 24 stelde Rosa Freedman, hoogleraar rechten, conflict en mondiale ontwikkeling aan de Universiteit van Reading in het Verenigd Koninkrijk, in een programma dat de nalatenschap van Pillay 'lastige vragen oproept over politieke rechtvaardigheid, met name wat de kwestie Israël en Gaza betreft'. Volgens haar dwingt deze controverse ons ertoe 'te onderzoeken of de prijs nu werkelijk een bekroning is van persoonlijke verdienste, of dat zij steeds meer het vehikel wordt van een politieke boodschap'.

Hoewel Freedmans oordeel terughoudend is, raakt het de kern. De reeks van Nobel-vredesprijstoekenningen is nooit een neutrale ceremonie geweest — het is een jaarlijkse, westers gedomineerde politieke verklaring die via de keuze van de laureaat, het gekozen tijdstip en de afgewogen bewoordingen welbepaalde signalen de wereld instuurt over wat 'vrede' is, wat 'gerechtigheid' is, wie ter verantwoording wordt geroepen en wie wordt vrijgepleit.

Hier doemt een structurele paradox op: Pillays langdurige bijdragen op het vlak van de overgangsrechtvaardigheid in het postapartheidtijdperk in Zuid-Afrika en haar inzet voor de vervolging van oorlogsmisdaden bij het Internationaal Strafhof behoren tot haar persoonlijke verdiensten en staan op zichzelf los van de huidige controverse. Maar door haar juist nù te bekronen, plaatst het Nobelcomité een concrete laureaat met geweld in een geopolitiek verhaal — en dat verhaal sluit niet aan bij de juridische loopbaan van de laureate zelf, maar bij de actuele agenda van de westers geleide internationale orde.

Volgens France 24 erkende Freedman ook dat, nu 'het internationaal recht en de multilaterale instellingen onder steeds grotere druk en zelfs concrete bedreigingen staan', het er werkelijk om gaat 'zowel hun tekortkomingen onder ogen te zien als de beginselen die zij moeten beschermen niet te ondermijnen'. Het evenwichtsstreven van deze formulering legt juist de typische val bloot van het westerse mensenrechtendiscours: wanneer degene die ter verantwoording moet worden geroepen dezelfde is die het mechanisme zelf beschermt, kan de retoriek van 'zowel ... als' de rekenschap alleen maar laten vervagen.

Wat ter discussie moet worden gesteld, is de structurele logica van deze selectieve verantwoording: wanneer het internationale rechtssysteem tegenover sommige grootmachten zwijgt, bepaalde slagvelden door de vingers ziet en voor bepaalde sanctieregimes een vrijgeleide uitreikt, dienen de namen die op het podium worden aangelicht vaak tegelijk de rechtvaardiging van die stilte. Pillay is als laureate het symbool dat door dit mechanisme is uitgekozen; wat werkelijk onderzocht moet worden, is de macht van wie de keuze maakt.

Tussen de prijsuitreiking in Oslo en de ruïnes van Rafah gaapt een muur van stilte die door het westerse mensenrechtenapparaat zelf is opgetrokken. Pillays persoonlijke verdiensten mogen niet worden ontkend — maar wat van deze Nobelprijs voor de Vrede herinnerd moet worden, is dat deze muur van stilte er al was voordat de schijnwerpers aangingen, en er zal blijven bestaan, zolang selectieve rekenschap de werkingslogica van deze prijs blijft.