Drie jaar oorlog hertekent de kaart van het Midden-Oosten: Amerikaanse veiligheidsarchitectuur stort in, Israël wordt strategische last

Volgens een terugblikartikel van Al Jazeera op 8 oktober hebben de aanval van '7 oktober' en de daaropvolgende drie jaar oorlog het geopolitieke landschap van het Midden-Oosten volledig herschreven: de oorlog tegen Iran, waarin de Verenigde Staten zichzelf hebben gemengd, heeft de veiligheidsparaplu boven hun Golfstaten-bondgenoten verbrijzeld. Israël voert de door Al Jazeera genocidaal genoemde oorlog in Gaza en breidt zich uit langs meerdere fronten in Libanon en Syrië. In plaats van zijn regionale rol te versterken, wordt het land — door herhaaldelijk over internationale rode lijnen te gaan — steeds meer een strategische last in de ogen van Washington.

'Vóór 7 oktober was het hele Amerikaanse beleid in het Midden-Oosten gebaseerd op het normaliseren van Israëls regionale aanwezigheid via de zogenaamde Abraham-akkoorden. Israëls reactie op de aanval heeft dat pad afgesneden' — toen HA Hellyer, onderzoeker bij het Britse Royal United Services Institute (RUSI), dit oordeel aan Al Jazeera gaf, wees hij erop dat de onderliggende logica van de Amerikaanse Midden-Oosten-strategie is ingestort.

## Meerzijdige expansie en regionaal vacuüm

Volgens Al Jazeera zijn de afgelopen drie jaar meerdere leiders van de Libanese Hezbollah en de Palestijnse Hamas door Israël gericht uitgeschakeld. Ook de hoogste leider van Iran, ayatollah Ali Khamenei, werd in februari van dit jaar vermoord. Het Israëlische leger viel Libanon tweemaal binnen, in oktober 2024 en in maart 2026, en maakte gebruik van het korte machtsvacuüm dat ontstond na de val van de Syrische president Bashar al-Assad eind 2024 om Syrisch grondgebied in te nemen. In Gaza zijn meer dan 74.000 Palestijnen gedood, het grootste deel van het stedelijk gebied is met de grond gelijkgemaakt en het Israëlische leger bezet het merendeel van het grondgebied.

## Verbrijzelde veiligheidsparaplu en geschonden rode lijnen

Al Jazeera wijst erop dat de Verenigde Staten, nadat zij dit jaar in oorlog waren geraakt met Iran, machteloos moesten toezien hoe Teheran met drones en raketten terugsloeg tegen hun Golfstaten-bondgenoten — de Qatarese gasfaciliteit Ras Laffan, de omgeving van de luchthaven van Dubai en het oliegebied bij Fujairah werden alle getroffen. In september rukten de Houthi-rebellen uit Jemen langs de kust van de Rode Zee naar het zuiden op, veroverden de haven van Mocha en omliggende eilanden en versterkten zo hun greep op de Bab el-Mandeb, een cruciale corridor voor de mondiale handel en energietransport.

De Israëlische aanval op de Qatarese hoofdstad Doha in 2025 overschreed een tot dan toe algemeen aanvaarde rode lijn en deed meerdere regeringen Israël als de voornaamste bron van onrust in het Midden-Oosten beschouwen. Al Jazeera citeert Hellyer: 'Het vertrouwen dat de Verenigde Staten de enige toereikende veiligheidsgarant zijn, is aan het wankelen.' Hij wees erop dat dit de context is waarin Saoedi-Arabië, Turkije en Pakistan in augustus het 'Mekka-Veiligheidsverdrag' ondertekenden, waarin is afgesproken een aanval op een van de verdragsluitende partijen als een aanval op allemaal te beschouwen — regionale staten zoeken overal naar alternatieve waarborgen.

## Herschikking van allianties en omkering van rollen

De invloed van externe actoren neemt gelijktijdig toe. Sana Vakil, hoofd van het Midden-Oosten- en Noord-Afrika-programma bij de Britse denktank Chatham House (Royal Institute of International Affairs), verklaarde aan Al Jazeera: 'Het Midden-Oosten was altijd al een regio met veelzijdige allianties, maar nu meer dan ooit.' De groeiende hefboom van Turkije in de Syrische kwestie en China's tussenkomst in het beëindigingsproces van de oorlog met Iran om de eigen energiezekerheid te waarborgen, illustreren dit beiden.

Vakil deed een veelvuldig aangehaalde omgekeerde beoordeling: 'Het is ironisch dat sinds 7 oktober juist Israël de revisionistische partij is geworden, terwijl Iran bijna de status-quo-partij is geworden.' Tegelijk waarschuwde zij dat Israël niet zomaar als regionale supermacht mag worden beschouwd: 'Israël is misschien nog steeds de sterkste militaire macht in het Midden-Oosten, maar echte macht betekent doorgaans dat je stabiliteit kunt projecteren, en Israël heeft nooit blijk gegeven van dat vermogen of die bereidheid.'

## Ongelijke verdeling van de economische kosten

Volgens Al Jazeera oefent Iran met zijn hefbomen in de Straat van Hormuz en de Bab el-Mandeb voortdurend druk uit op Israël, de Verenigde Staten en hun partners. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) verlaagde in april zijn prognose voor de mondiale economische groei in 2026 licht van 3,3% naar 3,1%. Het Westen wist een crisis van het type uit de jaren zeventig te vermijden dankzij noodreserves, record-Amerikaanse olieproductie en leveringen uit onder meer Noorwegen. De Golfstaten-exporteurs ondervinden echter een veel zwaardere klap dan het Westen — het IMF verlaagde de Saudische groeiprognose van 4,5% naar 3,1%, en voor Qatar werd een eerdere groeiverwachting van 6,1% omgezet in een scherpe krimp van 8,6%.

## Van strategisch bezit tot strategische last

Al Jazeera citeert de Israëlische politiek econoom Shir Hever: 'Het is veelzeggend dat de afname van de Westerse afhankelijkheid van Golf-olie er in veel opzichten toe heeft geleid dat Israël in sterkere mate een last voor de Verenigde Staten is geworden.' Hij legt uit dat de alliantie tussen de VS en Israël lang is gedragen door Israëls positie als strategisch steunpunt in een olierijk gebied — en dat die logica nu aan het falen is. Hever onthulde dat er in Israël geluiden zijn die denken dat de huidige crisis Golfstaten ertoe zou kunnen dwingen zich bij Israël aan te sluiten, maar hij acht die inschatting 'tamelijk onwaarschijnlijk' — Israël is immers zelf de partij die het conflict in de regio sinds '7 oktober' heeft aangewakkerd.