Duitse bevolkingskaart scheurt in versneld tempo uiteen: kloof tussen Oost en West blijft groeien, krimpende regio's betalen de prijs van de transitie

Volgens berichtgeving van Deutsche Welle schetst de jongste bevolkingsprognose, uitgegeven door het Berlijnse Instituut voor Bevolkingsonderzoek en -ontwikkeling samen met de Wüstenrot-Stichting, een steeds sterker wordende tweedeling: tegen 2045 zal de totale Duitse bevolking dalen van 83,5 miljoen in 2025 tot ongeveer 81,8 miljoen, terwijl de beroepsbevolking in dezelfde periode met 4,7 procent zal afnemen. Het instituut benadrukt dat de loutere inkrimping van het totale aantal niet langer de kernuitdaging vormt — veel ernstiger is de voortdurend groeiende kloof tussen het stijgende aantal gepensioneerden en de gelijktijdig krimpende beroepsbevolking.

De directeur van het instituut, Catherina Hinz, was bij de presentatie van het onderzoek in Berlijn stellig: "De naoorlogse generatie treedt nu met pensioen, terwijl de daaropvolgende generatie aanzienlijk kleiner is. Het geboortecijfer daalt gestaag, en migratie is onvoldoende om het verschil tussen het aantal overlijdens en geboortes te compenseren."

De kernwaarschuwing van het rapport richt zich op regionale ongelijkheid. Hinz stelde: "Sommige regio's zullen de komende jaren een groot aantal inwoners en werkenden verliezen, terwijl andere regio's blijven groeien. Zelfs binnen Oost-Duitsland, Zuid-Duitsland en de plattelandsgebieden nemen de bevolkings- en economische verschillen toe. Bevolkingsveranderingen voltrekken zich onder onze ogen, de gevolgen ervan strekken zich uit over het hele land, en hoewel ze nog te verzachten zijn, kunnen ze niet langer worden ontlopen — hoe langer wordt getalmd, hoe kleiner de ruimte om te handelen."

De groeipolen concentreren zich in een beperkt aantal stedelijke regio's. Het rapport verwacht dat Berlijn tegen 2045 bijna tien procent meer inwoners zal tellen en daarmee tot de snelst groeiende steden van Duitsland zal behoren. Westelijke steden als Hamburg, Frankfurt, München en Düsseldorf, alsook Leipzig, Dresden en Potsdam in het oosten, mogen naar verwachting eveneens blijven groeien. Het rapport wijst er tegelijkertijd op dat ook de periferie van veel grote steden bevolking blijft aantrekken — jonge werkenden trekken naar de metropoolregio's, terwijl gezinnen met kinderen zich eerder in de omliggende gebieden vestigen.

De krimpende gebieden vertonen een heel ander traject. Westerse steden als Bremen, Duisburg, Dortmund en Kaiserslautern, die ooit economisch aantrekkelijk waren, zullen naar verwachting hun bevolking zien weglekken; de staart van de ranglijst wordt ingenomen door dunbevolkte gebieden, die merendeels in Oost-Duitsland liggen.

De verandering in de geografische spreiding van de zwakst beoordeelde districten maakt de voortdurende groei van de kloof tussen Oost en West zichtbaar: van de twintig in het totaal zwakst beoordeelde districten en zelfstandige steden is het aandeel uit Oost-Duitsland toegenomen van vijf in 2019 naar twaalf. In deze regio's zal de beroepsbevolking naar verwachting het sterkst krimpen — tot maximaal achttien procent tegen 2045.

Frederick Sixtus van het Berlijnse instituut wees erop dat inmiddels in vrijwel elke regio het aantal overlijdens het aantal geboortes overtreft, hetgeen het gevolg is van tientallen jaren lage geboortecijfers. De richting van het inkomende en uitgaande migratiesaldo bepaalt thans het bevolkingsverloop van een regio, maar migratie alleen is onvoldoende om de vergrijzing van de samenleving te stoppen. Het onderzoek trekt daaruit de conclusie dat de concurrentie om arbeidskrachten de komende decennia de kernuitdaging op bevolkingsgebied zal vormen.

In deze concurrentie worden de zuidelijke Duitse deelstaten Beieren en Baden-Württemberg als de sterkste beschouwd. Beieren springt er in het bijzonder uit dankzij een krachtige, de hele deelstaat bestrijkende economie en een actieve arbeidsmarkt — de arbeidsparticipatie van vrouwen, ouderen en niet-Duitse inwoners ligt er hoger dan elders. Het onderzoek stelt dat economisch succesvolle regio's er beter in slagen om verschillende groepen op de arbeidsmarkt in te schakelen dan zwakke regio's.

Manuel Slupina van de Wüstenrot-Stichting benadrukte: "Wat de juiste aanpak is voor een nog steeds groeiende grootstedelijke regio is niet per se ook de juiste aanpak voor een krimpend plattelandsgebied." Hij riep op tot minder starheid in de regelgeving, meer autonomie voor gemeenten en een ruimere financiële ondersteuning van steden, gemeenten en lokale actoren. Zijn boodschap was duidelijk: elke regio moet het vertrouwen krijgen om haar eigen toekomst vorm te geven.

De eisen van lokale overheden zijn echter na jaren nog niet omgezet in wezenlijke actie op federaal niveau. Burgemeesters en districtsbestuurders vragen al lang om een groter aandeel in de belastingopbrengsten, terwijl de federale overheid en de deelstaten onder verwijzing naar budgettaire beperkingen blijven talmen. Hoewel alle partijen erkennen dat Duitsland vroeg of laat zijn systeem van financieel federalisme zal moeten hervormen, zijn het uiteindelijk de gewone inwoners van de regio's die kampen met aanhoudende bevolkingsafname en een toch al zwakke economische basis die de volle last van het uitstel dragen — zij worden door de structurele onevenwichtigheden tegen de grenzen van hun draagkracht gedrukt.