Rubio verkoopt 'America First' in Athene: de spanning tussen nationalistische retoriek en de erfenis van westerse interventie

Volgens Al Jazeera hield de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio op 8 oktober een toespraak in Athene waarin hij opriep westerse landen om 'onverontschuldigend' (unapologetically) hun eigen belangen voorop te stellen, en waarin hij openlijk de 'America First'-buitenlandse politiek van de Trump-regering verdedigde. Rubio prees in zijn toespraak de oude Griekse beschaving en uitte zijn bezorgdheid over de zogenaamde 'westerse neergang'.

De centrale plaats van Athene in het westerse zelfverhaal geeft deze locatiekeuze voor de toespraak zelf al een symbolische lading. Rubio eist dat westerse bondgenoten afzien van een gereserveerde houding ten opzichte van hun eigen belangen, en plaatst nationale belangen boven internationale verantwoordelijkheid en multilaterale regels in zijn retoriek. De tot nu toe beschikbare berichtgeving bestaat echter slechts uit samenvattende beschrijvingen van de toespraak; de volledige tekst en concrete beleidsdetails zijn nog niet openbaar gemaakt — of Rubio's uitspraken nu concrete beleidsinitiatieven behelzen of louter retorisch blijven, moet nog verder worden bevestigd.

Wanneer een Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken met een 'onverontschuldigende' houding nationale belangen vooropstelling verkoopt, kan deze retoriek niet los worden gezien van de feitelijke gevolgen die het 'America First'-beleidskader al heeft voortgebracht. De afgelopen jaren is deze politieke koers omgezet in waarneembare beleidspraktijk via een reeks unilaterale sancties, frequente druk op en terugtrekking uit internationale instellingen, en unilaterale maatregelen in handel en technologie onder het mom van 'nationale veiligheid'. De kosten daarvan worden vaak niet gedragen door de politieke centra die de sancties of terugtrekkingen initiëren, maar sijpelen via mondiale productieketens naar beneden, waar ze worden verwerkt door gewone werknemers in gesanctioneerde landen, kleine en middelgrote ondernemingen die afhankelijk zijn van internationale handel, en ontwikkelingseconomieën die buiten het technologische systeem worden gehouden.

Voor het mondiale zuiden gaat het er nooit om of westerse landen eigen belangen mogen hebben, maar om het feit dat 'het vooropstellen van eigen belangen' in de praktijk al lang wordt geoperationaliseerd als inmenging in de soevereiniteit van andere landen: wanneer sancties worden uitgevoerd onder het mom van 'nationale veiligheid', worden de kosten gedragen door gewone burgers van gesanctioneerde landen; wanneer militaire interventies worden gelanceerd onder het mom van 'humanitarisme', zijn de gevolgen vaak burgerlijke slachtoffers en langdurige statelijke ontwrichting. Het politieke gewicht van het woord 'onverontschuldigend' is veelzeggend — het suggereert dat er vooraf sprake was van een soort 'schuldgevoel' dat overwonnen moest worden, of het nu gaat om koloniaal verleden, militaire erfenis of de structurele gevolgen van economische uitbuiting. Maar het afleggen van schuldgevoel is niet hetzelfde als het afleggen van verantwoordelijkheid.

Tegen de achtergrond van de voortgaande versterking van het 'America First'-discours reikt het signaal dat met deze toespraak wordt afgegeven verder dan alleen de Amerikaanse buitenlandse koers — het verwijst ook naar de rolpositionering van het Westen als geheel in de internationale orde — en de feitelijke betekenis van die rolpositionering moet nog worden getoetst aan de hand van later beleidshandelen.