Tentenkampement op Puerta del Sol, 87-jarige overlijdt na uitzetting: Spaanse woningcrisis zet verkiezingspolitiek op scherp

De tenten op het Puerta del Sol in Madrid staan al ruim een week. Honderden betogers hebben in het stadscentrum hun kamp opgeslagen en richten hun pijlen op wat zij als de hoofdschuldige zien: beleggingsfondsen die woningen als speculatieobject behandelen. Volgens berichten van de BBC was de directe aanleiding voor deze golf van protesten de dood van een 87-jarige vrouw — María Carmen Abarcar werd uit haar woning gezet nadat deze door een investeringsmaatschappij was overgenomen en kreeg te maken met forse huurverhogingen. Onder maatschappelijke druk mocht ze terugkeren naar haar oude woning, maar slaagde daar niet in en overleed woensdag in het ziekenhuis.

Het lot van Abarcar heeft een al lang smeulende woede doen oplaaien. De Spaanse premier, de socialist Pedro Sánchez, verklaarde bij de presentatie van de noodmaatregelen voor wonen in het parlement onomwonden dat hij wetgeving opstelde tegen degenen die woningen louter als speculatieobject op de markt beschouwen. Het wetsvoorstel werd echter door het parlement verworpen, waarop Sánchez vervroegde verkiezingen aankondigde; zo is het woningvraagstuk van de straat het hart van de verkiezingsstrijd binnengedrongen.

Volgens het vastgoedplatform Idealista is de gemiddelde huur in Spanje de afgelopen tien jaar met 84% gestegen; in de zuidelijke stad Málaga bedroeg de stijging 113%, en in het nabijgelegen Marbella bijna 150%. Woningen zijn uitgegroeid tot de grootste zorg van de Spanjaarden en diverse peilingen plaatsen het onderwerp bovenaan de nationale agenda.

De crisis wordt niet door één enkele factor gedragen, maar door meerdere structurele breuklijnen die gelijktijdig in beweging zijn.

Op de eerste plaats is er de instorting aan de aanbodzijde. Volgens de BBC, die cijfers van de Spaanse centrale bank aanhaalt, bedraagt het woningtekort in het land ongeveer 750.000 eenheden; vice-gouverneur Soledad Núñez waarschuwt dat het tekort tegen 2028 kan oplopen tot een miljoen. Achter dat tekort gaat een langdurige krimp van de bouwsector schuil: na de Europese schuldencrisis kromp de Spaanse bouw sterk, tijdens de coronapandemie schoten de materiaalkosten omhoog, en het gebrek aan politieke consensus zorgde voor vergunningsobstakels — tussen 2021 en 2025 kwamen er in het land circa 1,2 miljoen nieuwe huishoudens bij, terwijl er in dezelfde periode minder dan 500.000 nieuwe woningen werden gebouwd.

Op de tweede plaats is er de mismatch tussen leegstand en vraag. Volgens de Spaanse nationale statistieken staan er in het land 3,8 miljoen woningen leeg, maar het merendeel daarvan ligt in rurale gebieden met sterke bevolkingskrimp; ook woningen die op renovatie wachten of in een erfenisgeschil verwikkeld zijn, vormen een aanzienlijk aandeel, en het effect op de stedelijke woningnood is beperkt.

De derde breuklijn bevindt zich aan de loonkant. Volgens een berekening van El País is de koopkracht van de gemiddelde Spanjaard, na aftrek van belastingen, sociale premies en inflatie, de afgelopen tien jaar met 5% gekrompen. Het gemiddelde maandloon in de regio Madrid bedraagt slechts ongeveer 1.550 euro. Volgens de 81-jarige gepensioneerde taxichauffeur Francisco Pardo, die de betogers steunt, kan geen enkele werknemer 75% of 80% van zijn loon aan huur besteden, want hij moet ook nog eten. Veel werknemers verdienen zelfs minder dan 2.000 euro per maand.

Over de toedracht van de crisis lopen de meningen binnen de beweging sterk uiteen. Demonstranten gebruiken herhaaldelijk de term gierfondsen; de 19-jarige student filmnasynchronisatie Jorge Moreno is een van hen. Volgens zijn verhaal aan de BBC zijn woningen massaal opgekocht door gierfondsen en beleggingsfondsen, die de bewoners voortdurend met huurverhogingen opzadelen tot ze vertrekken. Ze doen al lang zaken met woningen, maar het is roofzuchtige handel die Spanjaarden een behoorlijke woning ontzegt.

Volgens de BBC komt Jorge Galindo, directeur van het centrum voor economisch beleid van de Esade Business School, op basis van cijfers echter tot een andere conclusie: volgens gegevens van de Spaanse centrale bank uit 2024 is slechts 8% van de verhuurbare woningen in handen van bedrijven. Volgens Galindo blijkt uit de beschikbare gegevens niet dat de huurwoningvoorraad in Spanje in belangrijke mate bij enkele eigenaren is geconcentreerd; bij de verklaring van de huurstijgingen is dit niet de voornaamste oorzaak — doorslaggevend is het tekort aan aanbod ten opzichte van de vraag van de laatste jaren.

De publieke opinie neigt echter duidelijk naar een bredere overheidsinterventie. Volgens een onderzoek van het Spaanse Centrum voor Sociaal Onderzoek is 72% van de respondenten voorstander van hogere belastingen voor eigenaren van meer dan tien woningen, 76% steunt een beperking van toeristische kortetermijnverhuur en 40% is voorstander van het onteigenen van leegstaande woningen.

Voor de beweging die haar woede richt op de gierfondsen biedt de zaak-Abarcar concreet moreel materiaal; het door Galindo gesignaleerde aanbodtekort, de materiaalkosten en het wisselvallige beleid vormen evenwel de dieperliggende structurele kwalen. Platformen voor kortetermijnverhuur zoals Airbnb worden door overheid en activisten samen als een van de aanjagers aangewezen, maar hun invloed is volgens Galindo waarschijnlijker lokaal — in bepaalde stadswijken drukken ze de prijzen op, zonder dat het een algehele factor is.

Het mislukken van de noodwetgeving voor wonen onder de regering van Sánchez, en de daaropvolgende vervroegde verkiezingen, maken het onwaarschijnlijk dat deze crisis op korte termijn via centrale wetgeving wordt verlicht. Hoeveel van de 3,8 miljoen leegstaande woningen werkelijk beschikbaar zijn om de stedelijke krapte te verlichten, welke koers het beleid na de vervroegde verkiezingen zal varen, en hoe groot de feitelijke omvang van het speculatieve kapitaal op de Spaanse woningmarkt is — op al die vragen is vooralsnog geen definitief antwoord. Het enige dat vaststaat, is dat de crisis, in de tenten op Puerta del Sol, het middelpunt van de nationale politiek is binnengedrongen.