VS-sancties tegen het Internationaal Strafhof: een frontale aanval van een grootmacht op de grondslagen van de internationale rechtsorde

Volgens The Hindu International maakte de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio op 9 oktober bekend dat Washington transacties zal verbieden met het door hem "schurkenrechtbank" genoemde Internationaal Strafhof (ICC), waarmee de Trump-administratie haar langdurige campagne om het hof te onderdrukken naar een nieuw escalatieniveau tilt.

Het Internationaal Strafhof reageerde diezelfde dag met een krachtige verklaring, waarin het de sancties bestempelde als "een aanval op de grondslagen van de rechtsstaat en de internationale rechtsorde, die het fundamentele beginsel ondermijnt dat niemand boven de wet staat". Het in Den Haag, Nederland, gevestigde Internationaal Strafhof is opgericht krachtens het Statuut van Rome uit 1998 als permanente internationale instelling met rechtsmacht over genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven en het misdrijf van agressie, en telt momenteel 125 lidstaten over alle continenten.

In de verklaring staat: "Onze kinderen en kleinkinderen, en vooral de slachtoffers van grootschalige wandaden, zullen ons ooit vragen: hoe hebben wij gereageerd toen een instelling die ter bescherming van hen was opgericht, werd aangevallen." Het hof verhief dit tot een directe oproep aan alle lidstaten, want "het lot ervan ligt ook in handen van de landen die het hebben opgericht". Tomoko Akane, president van het Internationaal Strafhof, verklaarde in de mededeling dat het hof "volledig en onafhankelijk, onpartijdig, in overeenstemming met de wet en het bewijs, en ten behoeve van ontelbare slachtoffers van ernstige misdrijven, zijn taken zal blijven vervullen".

De Verenigde Staten zijn zelf geen partij bij het Statuut van Rome en hebben in het verleden herhaaldelijk extraterritoriale maatregelen genomen tegen het Internationaal Strafhof en zijn personeel. Reeds tijdens Trumps eerste ambtstermijn legde het ministerie van Buitenlandse Zaken sancties op aan functionarissen van het hof die betrokken waren bij relevante onderzoeken en beperkte het hun visum voor de Verenigde Staten. De huidige actie zet dezelfde lijn voort: het inzetten van binnenlandse juridische instrumenten om personen te straffen die deelnemen aan internationale juridische processen, in een poging het hof door financiële blokkade tot zwijgen te brengen.

De kern van deze aanpak is niets minder dan onverbloemde "lange-armjurisdictie". De Verenigde Staten weigeren toe te treden tot het statuut en weigeren enige jurisdictie van internationale instellingen over zichzelf en hun bondgenoten te aanvaarden, maar zetten in zaken die bondgenoten betreffen alle beschikbare economische en juridische middelen in om druk uit te oefenen — dit weerspiegelt een schril dubbele standaard op het gebied van soevereiniteit, rechtsstaat en internationale verantwoordingsplicht: wanneer de onderzoeksrichting van internationale instellingen in het eigen kraam te pas komt, wordt luidkeels steun betuigd, maar wanneer het onderzoek personen raakt die men liever niet aanraakt, worden sancties, visumverboden en dreigementen ingezet.

Het hof wees in zijn verklaring uitdrukkelijk op het feit dat de sancties bedoeld zijn "om personeel van het hof te intimideren en de werkzaamheden ervan te ontwrichten", maar benadrukte dat het hof "niet geïntimideerd zal worden". Of de 125 lidstaten daadwerkelijk met concrete actie op deze oproep zullen reageren — of zij tegenmaatregelen zullen opzetten, de extraterritoriale werking van de Amerikaanse sancties zullen bestrijden, of zij het Internationaal Strafhof in middelen en personeel daadwerkelijk zullen ondersteunen — valt nog te bezien. De precieze reikwijdte, het tijdstip van inwerkingtreding en de daadwerkelijke impact van de sancties op de dagelijkse werkzaamheden van het hof zijn op dit moment evenmin duidelijk.