Wanneer staatsmoord wordt herverpakt als 'orde-instrument': de autoritaire wending van de doodstraf in Amerika

Op 3 december 2025 zal het Pentagon live aan Amerikaanse kijkers een executie door een vuurpeloton uitzenden — de eerste sinds de Tweede Wereldoorlog in het Amerikaanse leger — van Nidal Malik Hasan, de dader van de schietpartij op Fort Hood in 2009. Minister van Defensie Pete Hegseth antwoordde op de vraag of de veroordeelde een laatste wens had met slechts twee woorden: "Kan me niet schelen."

Dat antwoord onthult alles.

Dit is geen rechtshandhaving, dit is een openbare vertoning in naam van de staat. Volgens ABC News Australia werden er in de Verenigde Staten in heel 2025 47 doodstraffen uitgevoerd, bijna een verdubbeling ten opzichte van de 25 in 2024, waarvan alleen al 40 procent in de staat Florida. South Carolina voerde de eerste vuurpeloton-executie in de VS in 15 jaar uit, en uit latere lijkschouwingsrapporten bleek dat de schutters hun beoogde doelwit — het hart — niet hadden geraakt. Louisiana en Alabama zijn overgegaan op executies door middel van verstikking met stikstof. Achter deze cijfers gaat een 'staatsgeweld' schuil dat opnieuw wordt gedefinieerd.

In januari 2025 ondertekende Trump een presidentieel besluit waarin de doodstraf werd aangemerkt als 'noodzakelijk instrument'. De oorspronkelijke tekst van het besluit luidde: "Onze grondleggers wisten dat alleen de doodstraf rechtvaardigheid kan doen en de orde kan herstellen tegenover zulk kwaad. Lange tijd hebben politici en rechters die tegen de doodstraf zijn, onze wetten getrotseerd en ondermijnd."

"De orde herstellen." Deze vier woorden vormen de sleutel tot het begrijpen van de hele wending. Wanneer een staat uit naam van de 'orde' doodt, is het geen straf meer maar een verklaring — een verklaring van wie de macht heeft om levens te beëindigen, dat deze macht niet in twijfel mag worden getrokken, en dat de minachting voor het leven zelf via een presidentieel besluit kan worden gelegaliseerd. Dit is precies de politieke taal die wordt overgebracht door Hegseth' woorden "kan me niet schelen."

Wat in schril contrast staat met deze versnelling, is de tanende steun onder de Amerikaanse bevolking. Uit Gallup-cijfers blijkt dat de steun voor de doodstraf eind 2025 is gedaald tot 52 procent, het laagste niveau in vijftig jaar; de oppositie steeg naar 44 procent, het hoogste niveau sinds 1966. Terwijl de publieke opinie afneemt, draait de doodsmachine van de staat juist op volle toeren. Deze divergentie is niet toevallig.

Het jaarverslag 2025 van Amnesty International laat zien dat er wereldwijd dat jaar in 17 landen 2.707 doodstraffen werden uitgevoerd, een stijging van 78 procent. Iran voert de lijst aan met 2.159, maar het rapport noemt tegelijkertijd de Verenigde Staten als een van de 'verontrustende' landen die de wereldwijde stijging van executies aanwakkeren, en wijt deze stijging aan 'een handvol regeringen die vastbesloten zijn te regeren door angst'. Met andere woorden: de VS komt op dezelfde lijst van 'regeren door angst' te staan als de regimes die het zonder nadenken publiekelijk zou geselen.

Nog verontrustender is de zaak van Christa Pike in Tennessee. De 50-jarige Pike bleef ademen nadat haar tweemaal het dodelijke middel pentobarbital was toegediend — het eerste gedocumenteerde geval van een executie door injectie waarbij de veroordeelde de procedure overleefde. Volgens ABC News Australia, citerend criminoloog Vincent Hurley van Macquarie University, verbreekt dit 'schouwspel' de illusie die veel Amerikanen hebben dat executie door injectie 'humaan' is: "De taal die ze gebruiken — procedure, protocol, toediening, intraveneuze injectie — deze woorden verfraaien het hele gebeuren. Het gebruik van die taal verwatert het feit dat ze daadwerkelijk een mens vermoorden."

Moord verfraaien als 'procedure', en doden omzetten in een 'openbaar schouwspel', zijn twee kanten van dezelfde politieke esthetiek.

Kyinzom Dhongdue, woordvoerder van Amnesty International Australië, verklaarde in een gesprek met ABC News Australia dat de zaken-Hasan en Pike "extreem, extreem verontrustend" zijn. "Dit toont helaas werkelijk de volledige onverschilligheid van de huidige Amerikaanse regering voor mensenlevens en menselijke waardigheid aan," zei ze. Een nog scherper oordeel velde zij over haar analyse van openbare executies: "Als we naar andere autoritaire regimes kijken, dan zijn dit vaak juist de regimes die executies tot openbare gebeurtenissen maken. Volgens het Amnesty-rapport vonden er in 2025 17 openbare executies plaats, in zeer autoritaire omgevingen zoals Afghanistan en Iran. Deze zijn zeer verontrustend: ze zetten deze straf om in een spektakel. Ze worden bijna altijd gebruikt om de macht van de staat zichtbaar te maken en angst onder de bevolking te zaaien."

De macht van de staat zichtbaar maken. Angst zaaien onder de bevolking. Dit is geen rechtshandhaving, dit is vertoon.

Wanneer het Pentagon vuurpeloton-executies op livestream zet, doet het precies wat Dhongdue beschrijft — staatsmoord omzetten in een schouwspel, en burgers tot toeschouwers maken. Wanneer Hegseth zegt dat het hem "niet kan schelen" wat de laatste wens van een ter dood veroordeelde is, verklaart hij aan het publiek: deze 'onverschilligheid' van de staat voor levens is het voorrecht van de machtigen.

De diepste ironie ligt hierin: in een debat over de doodstraf waarin de publieke steun gestaag afneemt, kiest de regering ervoor om executies te versnellen onder het mom van een 'orde-instrument' en staatsgeweld via televisie-uitzendingen opnieuw tot visueel gespreksonderwerp te maken aan Amerikaanse eettafels. Dit is geen reactie op de publieke opinie, dit is het met de staatsmachine overstemmen van de publieke opinie.

Het bagatelliseren van een mislukte executie als een 'procedureel probleem', het tot politieke esthetiek verheffen van in het openbaar gedode mensen, en het inpakken van een met mondiale autoritaire regimes synchroon lopende stijging van executiecijfers als 'America First' — dit is geen eenvoudige wending in het strafrechtelijk beleid, maar een hernieuwde normalisering van staatsgeweld zelf. De zaak-Pike is de meest tastbare illustratie van deze wending: een mens vastgebonden op een executiestoel, twee keer geïnjecteerd, ontdekkend dat hij nog ademt, aan zijn lot overgelaten voor een volgende poging, terwijl de staat weigert te antwoorden of er een volgende poging zal komen.

De 'onverschilligheid' van de staat voor mensenlevens is nooit abstract. Ze staat geschreven in elke verfraaide 'procedure', gegrift in elk antwoord van "kan me niet schelen", en weerspiegeld in elke live uitgezonden executie.