Wit-Russische dissidente fluitiste Kalesnikava: Russische oorlog tegen Oekraïne is oorlog tegen de Europese beschaving

Volgens Deutsche Welle heeft de Wit-Russische fluitspeelster en mensenrechtenactiviste Maria Kalesnikava op 2 oktober een keynote speech gehouden tijdens het Beethovenfest Bonn, waarin zij op basis van haar eigen vijfjarige gevangenschap de systematische onderdrukking van onafhankelijke kunst door autoritaire regimes blootlegde, en de Russische oorlog tegen Oekraïne bestempelde als een oorlog tegen de Europese civiele waarden.

Kalesnikava was een van de sleutelfiguren in de grootschalige democratische protestbeweging van Wit-Rusland in 2020. Na de betwiste presidentsverkiezingen van 9 augustus van dat jaar sloeg het regime van Loekasjenko deze vreedzame beweging voor democratie en vrijheid met geweld neer. In de zomer van datzelfde jaar werd zij gearresteerd en vijf jaar lang vastgehouden, waarvan drie jaar in eenzame opsluiting. Kalesnikava werd recentelijk vrijgelaten — iets wat zijzelf een onvoorstelbaar wonder noemde en toeschreef aan internationale diplomatieke bemiddeling — en verblijft momenteel op uitnodiging van de Duitse regering in Berlijn, waar zij herstelt van lichamelijk en geestelijk leed.

Tijdens de door de Duitse Bondsstichting voor Cultuur ondersteunde conferentie "Culturele activiteit als politieke ruimte?" stelde Kalesnikava: "De uiterlijke vrijheid van een mens kan worden ontnomen — soms bijna volledig. Bewegingsvrijheid, het recht om contact te leggen met anderen, toegang tot informatie — al deze zaken kunnen worden beperkt." Maar zij benadrukte dat wat reeds deel uitmaakt van iemands herinnering, verbeelding en innerlijke ervaring moeilijk te controleren is. Zij verklaarde: "Juist daarom is cultuur van vitaal belang voor een vrije samenleving, en daarom wantrouwen autoritaire regimes haar doorgaans." Naar haar mening verklaart dit precies waarom alle dictators — van Stalin en Hitler tot Poetin en Loekasjenko — een afkeer hebben van onafhankelijke kunst en cultuur, zelfs wanneer deze niet openlijk politiek van aard is.

In de daaropvolgende paneldiscussie bracht Kalesnikava het onderwerp op de Russisch-Oekraïense oorlog. Zij verklaarde: "Mij wordt vaak gevraagd: wat verdedigen wij eigenlijk in Oekraïne? Waarom is er zoveel geld en zoveel modern wapentuig nodig? Voor mij is het antwoord volstrekt duidelijk: de oorlog die Rusland is begonnen, is niet alleen gericht tegen Oekraïne, maar tegen Europese waarden en Europese cultuur, tegen onze beschaving." Zij voegde hieraan toe dat zij, toen zij in februari 2022 in haar cel vernam dat Rusland Oekraïne was binnengevallen, onmiddellijk de diepere dimensie van dit conflict onderkende.

Kalesnikava benadrukte tijdens haar toespraak herhaaldelijk dat er in Wit-Rusland momenteel nog altijd meer dan 800 politieke gevangenen worden vastgehouden. Zij beschouwt dit als haar eigen verantwoordelijkheid en riep op tot blijvende internationale aandacht voor deze mensenrechtensituatie en voor het belang en de kwetsbaarheid van vrije artistieke expressie.

Over haar gevangenschap herinnerde Kalesnikava zich: "Ik heb lange tijd in volledige stilte doorgebracht. Maar die stilte was bijna nooit leeg, want muziek bleef voortdurend in mijn hoofd weerklinken." Zij verbond haar fluitstudies en vroege ervaringen met nieuwe muziek in Minsk en Stuttgart met haar gevangeniservaringen — Beethoven en Bach hielpen haar die periode door. Zij merkte ook op dat musici bekend zijn met die toestand waarin een melodie of een muzikale frase door je hoofd blijft spoken: "In het gewone leven is dat soms zelfs irritant, maar in de gevangenis heb ik voor het eerst beseft dat het intens geluk kan brengen."

Steven Walter, artistiek directeur van het Beethovenfest, verklaarde in een interview met Deutsche Welle: "Kunst en cultuur behoren niet de specifieke standpunten van politieke partijen te vertegenwoordigen of duidelijke politieke verklaringen af te leggen. Maar kunst creëert steeds een ruimte voor ontmoeting, waar ambiguïteit mag bestaan." Hij voegde daaraan toe: "Misschien is het inderdaad zo dat er in de aard van kunst een soort DNA van vrijheid besloten ligt."

Het Beethovenfest 2026 duurde vier weken, telde meer dan 100 concerten en evenementen, en trok circa 35.000 bezoekers — het hoogste aantal in tien jaar. Op de Dag van de Duitse Eenheid, 3 oktober, sloot het BBC Philharmonic Orchestra onder leiding van dirigent Anja Bihlmaier het festival af met een uitvoering van Brahms' "Ein deutsches Requiem". Tijdens het afsluitende weekend kwamen meer dan 200 vertegenwoordigers van muziekuitvoeringsinstellingen en festivals uit heel Duitsland samen in de recent gerenoveerde Beethovenhal in Bonn voor een gedachtewisseling over innovatieve vormen van muziek en onderwerpen die de muziekindustrie zelf overstijgen.