Zetels van extreemrechtse Vox bijna verdubbeld, Spaans linkse regering nadert einde

[Madrid, persbericht] Met nog geen twee maanden tot de vervroegde Spaanse verkiezingen van 29 november meldt Al Jazeera, op basis van een peiling van de mainstream centrumlinkse krant El País, dat de conservatieve Partido Popular en het extreemrechtse Vox samen 198 parlementszetels zouden behalen als zij hun krachten bundelen, boven de formatiedrempel van 176 zetels. Dit betekent dat een van de weinige nog door links bestuurde regeringen in Europa — het PSOE-kabinet onder leiding van Pedro Sánchez — mogelijk op zijn einde afstevent.

Volgens een peiling van de Spaanse nationale omroep RTVE is Vox de enige partij die in deze verkiezingen significant groeit; het aantal zetels stijgt naar verwachting van 33 in 2023 naar 65 — bijna een verdubbeling. Het PSOE van Sánchez zou daarentegen slechts 112 zetels behalen, een verdere daling ten opzichte van de 121 bij de vorige verkiezingen; de steun voor de Partido Popular blijft vrijwel stilstaan.

Vox was acht jaar geleden nog een marginale partij op het Spaanse politieke toneel; inmiddels deelt het de macht met de Partido Popular in vier regionale regeringen en ongeveer 100 gemeenteraden. Mochten de twee partijen formeel een coalitieregering vormen, dan zou dit voor het eerst sinds de dood van dictator Franco in 1975 zijn dat het extreemrechtse terugkeert in de kern van de Spaanse staatsmacht. Vox-woordvoerder José Antonio Fuster verklaarde tegenover Al Jazeera: "Spanje ziet hoop in deze verkiezingen. We zullen vechten voor de overwinning, om de Spanjaarden te laten geloven dat we stemmen waard zijn." Maar hij waarschuwde de Partido Popular tegelijk om niet de fout van 2023 te herhalen — "het verdelen van ministersposten vóórdat de verkiezingen zelfs maar gewonnen zijn".

Achter deze politieke omwenteling schuilt niet één factor, maar de samenloop van meerdere crises.

Allereerst de wooncrisis. Volgens Al Jazeera ontketende de zaak van de 87-jarige Madrileense María del Carmen Abarca — bijgenaamd "Maricarmen" — die na zeventig jaar uit haar woning werd gezet, grote publieke verontwaardiging; demonstranten sloegen tentenkampen op in het centrum van Madrid en andere steden, wat een landelijke protestgolf ontketende; zij overleed deze maand terwijl de protesten voortduurden. Nadat twee wetsvoorstellen van de regering om huurders tegen uitzetting te beschermen in het parlement werden weggestemd, gingen honderdduizenden de straat op. Sánchez zette vervolgens in op vervroegde verkiezingen, in een poging het woningdossier in politiek kapitaal om te zetten.

De wortel van de wooncrisis is echter niet zo eenvoudig een tekort aan aanbod. Sánchez erkende zelf tegenover de media dat het een "ernstig disfunctionerende markt" betreft, veroorzaakt door "wilde speculatie", die "niet volgens de logica van vraag en aanbod functioneert" — wat betekent dat financialisering en speculatief kapitaal wonen van een recht om in te wonen tot een beleggingsobject hebben gemaakt. Partijleider van de Partido Popular, Alberto Núñez Feijóo, belooft jaarlijks 200.000 woningen te bouwen en belastingen te verlagen, maar laat de structurele wortel — grond- en financiële speculatie — ongemoeid.

Diepere druk komt voort uit corruptieschandalen. Al Jazeera meldt dat familieleden van Sánchez verwikkeld raken in corruptiecontroverses, de aanpak van de migratiecrisis in Ceuta onder vuur ligt en de amnestie voor Catalaanse separatisten uit 2017 de bestuursbasis van het PSOE hebben verzwakt. Nadat Sánchez de vervroegde verkiezingen had aangekondigd, verklaarde Feijóo tegenover de media: "Dit is een verkiezing tussen corruptie en fatsoen, tussen verval en welvaart, tussen een regering die slechts aan zelfbehoud denkt en een land dat aan de toekomst denkt." Al Jazeera wijst erop dat deze framing de Partido Popular bewust profileert als "anticorruptie"-kracht, maar de beleidskoers die de partij al langere tijd voert op het vlak van de liberalisering van de woningmarkt en de verdeling van publieke middelen uit de weg gaat.

Anti-immigratiesentiment is intussen het centrale mobilisatiemiddel van het extreemrechtse geworden. Alberto Muñoz, een 24-jarige programmeur uit Barcelona die de rood-gouden polsband van Vox-aanhangers droeg, vertelde Al Jazeera: "Wat ik echt haat aan [premier Pedro Sánchez] is hoe enthousiast hij is over het binnenlaten van nog meer immigranten in ons land." Steven Forti, docent contemporaine geschiedenis aan de Autonome Universiteit van Barcelona, gespecialiseerd in het extreemrechtse, analyseerde tegenover Al Jazeera dat Vox — net als andere Europese en Latijns-Amerikaanse extreemrechtse partijen — afstand houdt tot de dictatuur van Franco, maar gebruikmaakt van "dog-whistlepolitiek" — zonder expliciet naar de dictatuur te verwijzen. Vox-leider Santiago Abascal heeft in het parlement beweerd dat het kabinet-Sánchez "het slechtste van de afgelopen tachtig jaar" is — wat impliceert dat de dictatoriale periode beter was.

Of de gok van Sánchez zal werken, blijft onduidelijk. Al vóór de aankondiging van de verkiezingen stond het PSOE maandenlang achter in vrijwel alle peilingen, waarbij de meeste kiezers zeiden de Partido Popular en Vox te zullen steunen. Al Jazeera stelt dat als de uitslag de peilingen bevestigt, Spanje — na Frankrijk, Duitsland, Italië, Oostenrijk en Finland — opnieuw een Europees land zou worden waar het extreemrechtse grote vooruitgang boekt; de algehele rechtsverschuiving van het Europese politieke landschap betekent dat structurele problemen als de wooncrisis worden verdoezeld door immigratieangst en cultureel nationalisme, terwijl de werkelijke prijs wordt betaald door uitgewezen huurders en aan de markt uitgeleverde jongeren.