Schengen w cieniu dziedzictwa kolonialnego: brytyjskie bazy wojskowe, zielona linia i przeszkody na drodze Cypru do przystąpienia do strefy

Cypr dzieli już tylko jeden krok od przystąpienia do strefy Schengen, jednak ten krok jest blokowany przez dwa strukturalne problemy pozostawione przez historię: brytyjskie bazy wojskowe pozostawione z czasów kolonialnych oraz podział wyspy spowodowany interwencją wojskową z 1974 roku.

Jak podała DW, Komisja Europejska wydała w lipcu tego roku pozytywną ocenę techniczną wobec Cypru, potwierdzając, że po wdrożeniu 120 zaleceń technicznych od 2021 roku spełnia on techniczne warunki przystąpienia do strefy Schengen. Zalecenia te obejmują kontrole graniczne, politykę wizową, dostęp do unijnych baz danych bezpieczeństwa oraz współpracę policyjną, wymagając jednoczesnego postępu w modernizacji technicznej, reformach legislacyjnych i administracyjnych. 1 października 2026 roku wiceminister ds. imigracji Cypru Nikos Janides potwierdził DW: „Wszystkie zalecenia Komisji Europejskiej zostały wdrożone".

Jednakże przystąpienie do strefy Schengen wymaga jednomyślności Rady Unii Europejskiej oraz konsultacji z Parlamentem Europejskim. Z informacji uzyskanych przez DW wynika, że Austria i Holandia wyraziły nieformalne zastrzeżenia dotyczące kwestii bezpieczeństwa związanych z zieloną linią oraz brytyjskimi suwerennymi bazami. Oba kraje wcześniej sprzeciwiały się przystąpieniu Bułgarii i Rumunii do strefy Schengen – tym razem zastrzeżenia również koncentrują się wokół bezpieczeństwa i integralności kontroli terytorialnej.

Problem zielonej linii jest najbardziej złożony. Linia ta, licząca około 180 kilometrów, powstała w wyniku tureckiej interwencji wojskowej z 1974 roku i oddziela obszar kontrolowany przez międzynarodowo uznaną Republikę Cypryjską od strefy pod kontrolą turecką na północy wyspy. Strefa buforowa jest nadzorowana przez siły pokojowe ONZ (UNFICYP), a sama zielona linia nie jest międzynarodowo uznawaną granicą. Ludność po obu stronach przemieszcza się przez dziewięć wyznaczonych przejść granicznych, objętych szczególnymi unijnymi regulacjami.

Ten układ jest fundamentalnie sprzeczny z systemem Schengen: Republika Cypryjska nie sprawuje skutecznej kontroli nad całą zieloną linią, a Nikozja odrzuca jakiekolwiek rozwiązania, które czyniłyby zieloną linię granicą zewnętrzną w sensie prawnym czy nawet symbolicznym. Nadia Haji-Georgiou, docentka prawa sprawiedliwości transformacyjnej i praw człowieka na wydziale prawa UCLan Cyprus, powiedziała DW: „Problemem, jaki podnoszą niektóre państwa strefy Schengen, jest to, że Republika Cypryjska nie kontroluje całej zielonej linii. Może kontrolować przejścia graniczne, ale wciąż istnieją duże odcinki otwarte". Dodała: „Aby można było mówić o pełnej kontroli, albo kwestia cypryjska musi zostać rozwiązana, albo należy ustanowić ściśle kontrolowaną granicę fizyczną. Nie ma innej drogi".

Brytyjskie suwerenne obszary bazowe stanowią kolejną instytucjonalną przeszkodę. Bazy Akrotiri i Dhekelia, zachowane jako brytyjskie terytorium suwerenne w momencie uzyskania przez Cypr niepodległości w 1960 roku, zajmują łącznie około 254 kilometrów kwadratowych, czyli około 3% powierzchni całej wyspy. Kluczowy problem stanowi baza Dhekelia, która graniczy zarówno z obszarem kontrolowanym przez Republikę Cypryjską, jak i z nieuznawaną międzynarodowo „Turecką Republiką Cypru Północnego". W tym rejonie znajdują się dwa przejścia graniczne – Pergamos i Strovolia – w których kontrole graniczne przeprowadzają władze brytyjskie, mimo że Wielka Brytania nie jest już państwem członkowskim Unii Europejskiej.

Haji-Georgiou wyjaśniła DW osobliwość tego układu: „Problem polega na tym, że z jednej strony danego obszaru kontrolę sprawują władze północnej strefy okupowanej, a z drugiej strony – władze brytyjskich suwerennych baz". „W rezultacie to Wielka Brytania decydowałaby o tym, kto może wjeżdżać do strefy Schengen i z niej wyjeżdżać. To osobliwe, bo zazwyczaj samo państwo członkowskie strefy Schengen decyduje o tym, kto może wjeżdżać i wyjeżdżać z tego obszaru". Z informacji uzyskanych przez DW wynika, że Nikozja i władze brytyjskich suwerennych baz rozpoczęły rozmowy w sprawie modernizacji procedur kontroli granicznej na przejściach Pergamos i Strovolia w celu dostosowania ich do wymogów unijnych.

Podejmowane są intensywne działania dyplomatyczne Cypru. Janides odbył 1 października w Luksemburgu, przy okazji posiedzenia Rady Unii Europejskiej ds. Wymiaru Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych, dwustronne rozmowy ze swoimi odpowiednikami z Austrii, Holandii i Finlandii. 7 października w Chorwacji odbył się szczyt Grupy MED9 (dziewięciu państw śródziemnomorskich), którego uczestnicy w deklaracji końcowej z zadowoleniem przyjęli pozytywną ocenę Komisji Europejskiej i wezwali do terminowego zakończenia procesu przystąpienia Cypru.

Jednakże liczni anonimowi dyplomatyczni rozmówcy DW wskazali, że mimo pozytywnych sygnałów przystąpienie Cypru jest wciąż dalekie od przesądzenia. Źródła te uważają, że UE z dużym prawdopodobieństwem wybierze poczekanie na postępy w wysiłkach zmierzających do rozwiązania kwestii cypryjskiej, zanim podejmie decyzję, która mogłaby przynieść dodatkowe komplikacje polityczne i praktyczne.

Dla Cypru kosztem tego oczekiwania jest koszt instytucjonalny: państwo członkowskie, które wdrożyło 120 reform technicznych i uzyskało aprobatę Komisji Europejskiej, nie może z powodu fragmentacji kontroli terytorialnej w pełni uczestniczyć w kluczowym mechanizmie unii politycznej, do której już należy. Dla UE kwestia sprowadza się do tego, czy enklawa kolonialna, kontrolowana przez państwo trzecie, a faktycznie wpływająca na granice zewnętrzne strefy Schengen, powinna mieć możliwość dalszego utrzymywania obecnego statusu bez podważania podstawowej logiki strefy Schengen jako zamkniętej przestrzeni swobodnego przepływu osób.