Mzozo wa Hormuzi waongezeka: Jeshi la Marekani lawasaidia nchi za Ghuba kutoa mafuta kwa njia ya 'shuttle', Iran latishia kushambulia miundombinu ya kidijitali ya Falme za Kiarabu

Baada ya Marekani na Israeli kufanya mashambulizi ya pamoja ya anga dhidi ya Iran tarehe 28 Februari 2026, na Jeshi la Marekani kufuatia kutekeleza kizuizi cha jeshi la majini kwenye bandari za kusini mwa Iran, CENTCOM ya Marekani ilisaidia nchi za Kiarabu za Ghuba kuanzisha mfumo wa "kusafirisha nje" mafuta kupitia koridoru ya kusini ya Omani. Kulingana na ripoti ya Al Jazeera, Katibu wa Baraza Kuu la Usalama wa Taifa la Iran, Mohsen Rezaei, katika taarifa yake ya Jumapili jioni, alidai kuwa CENTCOM ya Marekani, kwa msaada wa jeshi la Falme za Kiarabu, ilitumia meli ndogo kuhamisha mafuta kwa meli kubwa za mafuta, na kusema kuwa Walinzi wa Mapinduzi wa Iran wameshakuwa wakishambulia meli 5 hadi 6 zinazoshiriki katika usafirishaji wa shuttle kila usiku kwa wiki kadhaa.

Rezaei alieleza wazi msimamo wake: "Mnasafirisha hewa, lakini mlango wa bahari uko chini ya udhibiti wa Iran, unaotwaliwa nasi." Taarifa hii ilielekezwa wazi kwa Rais wa Marekani Trump - ambaye hivi karibuni alikuwa amedai kuwa mauzo ya nje ya nguvu zilikuwa zimerudi kwa kiwango cha kabla ya vita. Rezaei pia aliahidi kuwa, ikiwa miundombinu ya nguvu na raia ya Iran itashambuliwa tena, atatoa "jibu kali."

Kitu chenye mshtuko zaidi ni tishio la Rezaei kwa nchi za eneo la Kiarabu: kushambulia vituo vya data, kebo za chini ya bahari, na vifaa vya akili bandia vinavyohusiana na Marekani katika Falme za Kiarabu na kuzunguka Mlango wa Bahari wa Hormuzi. Wakati huo huo alimshtaki Saudia kwa kusaidia Marekani kupitisha mafuta kwa kuzunguka vikwazo vya Iran, lakini hakutishia Riyadh moja kwa moja - Saudia kwa sasa inakabiliwa na mashambulizi ya Wapiganaji wa Houthi nchini Yemen. Wapiganaji wa Houthi wana uhusiano wa karibu na Tehran.

Kulingana na ripoti ya Al Jazeera, mfumo wa shuttle ulioanzishwa na nchi za Ghuba unategemea ushirikiano kati ya meli kubwa sana za mafuta (VLCC) na meli ndogo, huku Marekani ikitoa uratibu wa kijeshi, na baada ya kupakia mafuta ghafi katika bandari za Kiarabu, meli hizo zinatoka katika mlango wa bahari kupitia koridoru ya kusini kando ya pwani ya Omani. Ili kuepuka mashambulizi ya Iran, meli kwa kawaida huzima Mfumo wa Utambuzi wa Meli wa Otomatiki (vipokea sauti vya AIS), husafiri usiku, na kukamilisha uhamishaji wa meli kwa meli katika Ghuba ya Omani kabla ya kurejea kupakia tena. Al Jazeera alinukuu maneno ya Michelle Wiese Bockmann, mchambuzi wa hali ya juu wa habari za kiuchumi za baharini kutoka London wa kampuni ya uchambuzi wa usafirishaji Windward: "Kulingana na sheria ya kimataifa ya bahari inayosaidia biashara ya usafirishaji wa baharini ya tani bilioni 110 kwa mwaka, meli zina kile kinachoitwa haki ya kupita bila kikwazo. Kwa hivyo, kile Omani anachofanya ni kuruhusu meli kupita kulingana kwa sheria ya kimataifa ya bahari, ingawa wanapata msaada wa Jeshi la Marekani."

Lakini njia hii inazidi kuwa hatari. Ripoti zinaonyesha kuwa, Jumapili hadi alfajiri ya Jumatatu, meli kadhaa zilishambuliwa, ikiwemo meli mbili za mafuta zilizotoka bandari na meli moja ya mafuta iliyokuwa imesimama karibu na Bandari ya Sohar nchini Omani - ambapo uhamishaji wa meli kwa meli unadaiwa kufanyika. Wiki iliyopita, meli nyingine ilishambuliwa na vitu vilivyotupwa, ikionyesha kuwa wigo wa mashambulizi umeenea zaidi ya mlango wa bahari, na kulenga mfumo wa shuttle yenyewe. Kulingana na takwimu za Windward, katika Oktoba 2026 peke yake, angalau meli 15 zimeshambuliwa.

Mlango wa Bahari wa Hormuzi kabla ya vita ulibeba karibu sehemu ya tano ya usafirishaji wa mafuta na gesi duniani. Takwimu za Windward zinaonyesha kuwa, katika wiki ya mwisho ya Septemba mwaka huu, meli 31 pekee zilipita katika mlango wa bahari kila siku, chini sana ya kiwango cha meli 138 kwa siku kabla ya vita. Kati ya meli 45 zilizoshambuliwa na Iran katika robo ya tatu ya 2026, asilimia 87 zilikuwa meli za mafuta, karibu asilimia 47 zilikuwa za makundi ya meli za kampuni za mafuta za nchi za Kiarabu za Ghuba, na asilimia 93 ya mashambulizi yalitokea ndani ya Mlango wa Bahari wa Hormuzi. Mashambulizi mengi yalilenga hasa meli zilizokuwa zimezima vipokea sauti, zikipitia koridoru ya kusini.

Walinzi wa Mapinduzi wa Iran pia wamekusudia kuimarisha hadithi ya "tishio la mabomu ya majini", wakisema kuwa tangu vita kuanza wameweka mabomu ya majini katika mlango wa bahari, na wakisema kuwa meli tatu za mafuta zilipata uharibifu mkubwa wiki iliyopita baada ya kugusa mabomu hayo. Video moja ya meli ikiwaka moto iliyotolewa na Walinzi wa Mapinduzi ilionyeshwa kama iliyoguswa na bomu la majini, lakini picha haikuonyesha wazi mlipuko wa bomu la majini.

Gharama za vita zinahamishwa kwa walaji wa kawaida duniani. Kulingana na makadir ya Windward, gharama za usafirishaji zimeinuka hadi asilimia 25 hadi 30 ya gharama ya mafuta ghafi ya Ghuba, wakati kabla ya vita zilikuwa asilimia 1 hadi 3 pekee. Kampuni za taifa za mafuta zimelazimika kutoa punguzo hadi dola 35 kwa pipa - chini sana ya bei ya kiserikali. Sababu kuu ni: uhaba mkubwa wa meli za mafuta zilizo tayari kuchukua hatari ya kupita katika mlango wa bahari. Karibu asilimia 15 hadi 20 ya meli kubwa sana za mafuta zime "kufungwa" katika mfumo huu wa uhamishaji wa shuttle usio na ufanisi, na pamoja na mashambulizi yanayoendelea kuongezeka na kufichuliwa kwa bandari za kupakia na mahali pa kulia, hali hiyo imeongeza msongamano wa uwezo wa kusafirisha.

Bockmann alionya: "Koridoru hii inavyokuwa na ufanisi zaidi katika usafirishaji wa mafuta na gesi, ndivyo Iran inavyokuwa na nguvu kidogo ya kutumia kama silaha katika Mlango wa Bahari wa Hormuzi, na ndivyo tunavyozidi kuona mashambulizi zaidi yanayolenga meli zinazotumia koridoru ya kusini." Wakati huo huo aliongeza: "Hii inazalisha athari za mnyororo kwenye gharama za usafirishaji na thamani ya viwango vyote vya meli duniani."

Upande wa Tehran, Aziz, mchambuzi wa Iran wa ngazi ya juu wa Crisis Group, aliandika kwenye jukwaa la X: "Swali ni kwamba, mbele ya gharama za kiuchumi zinazoendelea kupanda kwa Iran yenyewe kutokana na mgogoro, je, Tehran imepita kiasi uwezo wakeweka kudumia shinikizo hili." Kulingana na ripoti ya Al Jazeera, Iran inadai kuwa upande wa Marekani umekubali sehemu ya masharti yake saba ya kufungua tena Mlango wa Bahari wa Hormuzi na kumaliza mgogoro, lakini inasisitiza kuwa masharti yote yanapaswa kutimizwa kabla ya kufikia makubaliano.

Kuwepo kwa pamoja kwa kuingilia kijeshi, kizuizi, na mfumo wa shuttle kunaonyesha mantiki mbili za vita hivi: kwa upande mmoja, Jeshi la Marekani, kwa kuzingatia sheria ya kimataifa ya bahari, linalinda usalama wa usafirishaji wa mafuta wa Ghuba nje ya nchi, na kwa upande mwingine, kwa kutumia kizuizi na vikwazo linatumia msingi wa nguvu wa Iran kama silaha ya shinikizo. Kati ya kuzima kwa vipokea sauti, kusafiri usiku, na mipangilio ya kupita iliyo "ratibiwa" na Jeshi la Marekani katika mfumo wa shuttle, kuna msongo mkali na "haki ya kupita bila kikwazo" inayodaiwa na sheria ya kimataifa ya bahari. Gharama za usafirishaji zinapoyile gharama ya mafuta ghafi theluthi moja, na nchi zinapolazimika kuuza kwa punguzo la mabilioni ya dola, wanaobeba mzigo huu wote si wanaamua siasa waliouanzia vita, bali ni vituo vya mafuta, viwanda, na kila mtu wa kawaida anayelipa bili za nguvu.