İhbar Sistemi İşlevsizliği, Yangınların Kronikleşmesi ve Şirket Çıkarları: Endonezya'da Sivil Toplum Hükümete Dava Açtı

Avustralya Yayın Kurumu'nun (ABC News) haberine göre, Endonezya'nın Batı Kalimantan eyaletindeki çok sayıda sivil toplum kuruluşu, başkent Pontianak'taki mahkemede Endonezya hükümetine karşı toplu dava açtı. Davada, hükümetin neredeyse her yıl tekrarlayan turba arazisi yangınlarına karşı erken uyarı, önleme ve yardım görevlerini yerine getirmediği, kamusal sağlık bedelini sıradan vatandaşlara yüklediği ileri sürülüyor. Sanık listesinde cumhurbaşkanı, cumhurbaşkanı yardımcısı, çok sayıda bakan, ulusal polis genel müdürü ile çok sayıda yerel vali ve belediye başkanı yer alıyor.

Davacı sivil toplum kuruluşu "Nafas Kalbar"ın hukuk koordinatörü Glorio Sanen, mahkeme dışında yaptığı açıklamada, El Niño olayının kuraklık mevsimi başlamadan çok önce meteoroloji birimleri tarafından öngörüldüğünü, ancak hükümetin "bu uzun süreli kuraklığa hazırlıklı görünmediğini" belirtti. Sanen, davacı tarafın hükümetten yangınları ulusal acil durum ilan etmesini, söndürme çalışmalarını güçlendirmesini, hassas gruplara ücretsiz sağlık hizmeti sunmasını ve sorumlular hakkında dava açmasını talep ettiğini söyledi. Davacı listesinde yerli halk toplulukları ile dini gençlik örgütleri de bulunuyor.

Dava, şirket çıkarları ile kamu sağlığı arasındaki yapısal çelişkiyi ön plana çıkardı. Batı Kalimantan'daki turba arazisi ekosistemini korumaya adanmış Lembaga Gemawan vakfının başkanı Arniyanti şu değerlendirmede bulundu: "Araştırmamıza göre şirketler kundaklama eylemlerinin arkasındaki itici güçtür; yangın noktalarının yüzde 70'inden fazlası şirket imtiyaz alanlarında bulunuyor." Arniyanti ayrıca, palmiye yağı tek ürün tarımı gibi uygulamaların turba arazilerinin zarar görmesine ve kurumasına yol açarak alevlerin yayılmasını hızlandırdığını ifade etti.

Endonezya Sağlık Bakanlığı'nın resmi verilerine göre, Ağustos ayından bu yana yangınla ilişkili solunum yolu enfeksiyonu vakaları en az 175.000'e ulaştı; şu anda 200'den fazla yangın noktası yanmaya devam ediyor ve Endonezya'nın büyük bölümünde yağmur mevsiminin ancak Kasım ayında başlaması bekleniyor. Komşu ülkeler Singapur ve Malezya dahil milyonlarca kişi zehirli dumana maruz kalıyor. Müstakil davacı Sisilius Rami, her dışarı çıktığında gözlerinin dumandan yandığını ve her gün maske takmak zorunda kaldığını söyledi: "Temiz ve ferah bir hava bulmak mümkün değil... Hâlâ mavi gökyüzünü ve parlak bulutları göremiyoruz."

Polis geçen ay, kundaklamadan şüphelenilen 196 kişinin tespit edildiğini ve 25.000 hektardan fazla yangınla bağlantılı 96 şirket hakkında soruşturma başlatıldığını açıkladı; Endonezya hükümeti ilgili şirketlere idari yaptırımlar uyguladı, bunlardan 26'sına ruhsat iptali veya askıya alınması, arazi ıslahı talimatı gibi yaptırımlar verildi. Polis Kriminal Soruşturma Dairesi Özel Suçlar Birimi, plantasyon sahiplerinin ve geleneksel çiftçilerin arazi temizlemek için sıklıkla ateş kullandığını belirtti; şirketlerin kundaklama iddialarına ilişkin soruşturma devam ederken, ilgili suçlamalar için öngörülen en yüksek ceza 15 yıl hapis.

Endonezya Hükümeti İletişim Bürosu ABC'ye yaptığı açıklamada, hükümetin vatandaşların ve sivil toplum kuruluşlarının mahkeme yoluyla hukuki çare arama hakkına saygı duyduğunu belirterek "Dava mahkemeye sunulduğu için hükümet, dile getirilen meseleleri hukuki süreç çerçevesinde ele alacak ve davanın kendi doğal akışında ilerlemesini sağlayacaktır" dedi. Büro ayrıca, söndürme çalışmalarının altı öncelikli eyalette yaklaşık 467 hektarlık yangın alanını işlediğini, hedeflenen işlem alanının ise yaklaşık 654 hektar olduğunu bildirdi; ortak operasyona 69.000'den fazla askeri ve polis personeli, afet yönetimi birimi çalışanı, gönüllü ve özel şirket katılıyor.

Bu, Endonezya'nın yangınlarla mücadeledeki başarısızlığı nedeniyle mahkemeye verildiği ilk dava değil. 2016'da, yedi Endonezyalı vatandaş, 2015 orman yangınlarına ilişkin olarak dönemin cumhurbaşkanı Joko Widodo yönetimine karşı benzer bir toplu dava açmış, yerel mahkeme davacılar lehine karar vermiş, ancak bu karar 2022'de bozulmuştu. Sanen bu konuda, davacı tarafın "kanıtlarını hazırladığını" belirterek şu soruyu yöneltti: "Yasa uygulayıcılarından orman ve arazi yangını yasalarını şeffaf ve adil bir şekilde uygulamalarını istiyorsak, buna nasıl karşı çıkabilirler? Bu onların görevidir. Bu davayı açmasak bile, yine de onların sorumluluğudur."

Yağmur mevsiminin gecikmesi, yangın noktalarının yanmaya devam etmesi ve polisin şirketlerin kundaklama iddialarına ilişkin soruşturmasının ilerlemesiyle birlikte, davanın sonucu Endonezya hukuk sisteminin şirket kundakçılığı ve hükümet görevi ihmaline karşı sorumluluk sınırlarını bir kez daha test edecek.