Bế tắc Schengen dưới di sản thực dân: Căn cứ quân sự Anh, đường xanh và rào cản gia nhập của Cyprus

Síp chỉ còn cách việc gia nhập khu vực Schengen một bước chân, nhưng bước này bị chặn lại bởi hai vấn đề mang tính cấu trúc từ di sản lịch sử: các căn cứ quân sự Anh còn sót lại từ thời thuộc địa, và sự chia cắt hòn đảo do cuộc can thiệp quân sự năm 1974 gây ra.

Theo DW đưa tin, Ủy ban châu Âu vào tháng 7 năm nay đã đưa ra đánh giá kỹ thuật tích cực đối với Síp, xác nhận rằng nước này đã đáp ứng các điều kiện kỹ thuật để gia nhập khu vực Schengen sau khi thực hiện 120 khuyến nghị kỹ thuật kể từ năm 2021. Các khuyến nghị này bao trùm các lĩnh vực kiểm soát biên giới, chính sách thị thực, kết nối với cơ sở dữ liệu an ninh của EU và hợp tác cảnh sát, đòi hỏi nâng cấp kỹ thuật đi kèm cải cách lập pháp và hành chính. Ngày 1 tháng 10 năm 2026, Thứ trưởng phụ trách Di trú của Síp, ông Nicholas Yannides, xác nhận với DW: "Tất cả các khuyến nghị do Ủy ban châu Âu đưa ra đều đã được thực hiện."

Tuy nhiên, việc gia nhập Schengen đòi hỏi sự đồng thuận của Hội đồng Liên minh châu Âu và có sự tham vấn của Nghị viện châu Âu. Theo thông tin DW có được, Áo và Hà Lan đã bày tỏ một cách không chính thức quan điểm dè dặt liên quan đến các vấn đề an ninh về đường xanh và khu vực căn cứ chủ quyền của Anh. Cả hai nước trước đây đều đã phản đối việc Bulgaria và Romania gia nhập khu vực Schengen — lần này, quan điểm dè dặt cũng xoay quanh sự toàn vẹn về an ninh và kiểm soát lãnh thổ.

Vấn đề đường xanh là phức tạp nhất. Đường ngừng bắn dài khoảng 180 km hình thành từ cuộc can thiệp quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ năm 1974, phân chia khu vực do Cộng hòa Síp được quốc tế công nhận kiểm soát với khu vực phía bắc đảo do Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát. Vành đai đệm do lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc (UNFICYP) giám sát, bản thân đường xanh không phải là biên giới được quốc tế công nhận. Người dân hai bên qua lại qua chín điểm qua lại biên giới được chỉ định, tuân theo một quy định đặc biệt của EU.

Cách sắp xếp này xung đột cơ bản với thể chế Schengen: Cộng hòa Síp không thực thi kiểm soát hiệu quả đối với toàn bộ đường xanh, trong khi Nicosia từ chối bất kỳ sắp xếp nào biến đường xanh thành biên giới bên ngoài về mặt pháp lý hay thậm chí biểu tượng. Phó giáo sư về công lý chuyển tiếp và nhân quyền tại Khoa Luật UCLan Cyprus, bà Nadia Haji-Georgiou, chỉ ra với DW: "Vấn đề mà một số quốc gia Schengen đặt ra là Cộng hòa Síp không kiểm soát toàn bộ đường xanh. Nước này có thể kiểm soát các điểm qua lại biên giới, nhưng vẫn còn những đoạn mở rộng lớn." Bà cho biết thêm: "Để được coi là có toàn quyền kiểm soát, hoặc vấn đề Síp phải được giải quyết, hoặc phải thiết lập một ranh giới vật lý được kiểm soát chặt chẽ. Ngoài ra không có con đường nào khác."

Khu vực căn cứ chủ quyền của Anh tạo thành rào cản mang tính thể chế thứ hai. Hai khu căn cứ Akrotiri và Dhekelia được giữ lại làm lãnh thổ chủ quyền của Anh khi Síp độc lập năm 1960, với tổng diện tích khoảng 254 km², chiếm khoảng 3% toàn đảo. Điểm khó cốt lõi nằm ở căn cứ Dhekelia, vốn tiếp giáp đồng thời với khu vực do Cộng hòa Síp kiểm soát và "Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ Bắc Síp" không được quốc tế công nhận. Hai điểm qua lại biên giới Pergamos và Strovilia nằm trong khu vực này, do nhà chức trách Anh thực hiện kiểm tra biên giới — trong khi Anh không còn là quốc gia thành viên EU.

Bà Haji-Georgiou giải thích với DW về sự bất thường của cách sắp xếp này: "Vấn đề là phía một bên của khu vực liên quan do chính quyền vùng lãnh thổ bị chiếm đóng phía bắc kiểm soát, phía bên kia do khu vực căn cứ chủ quyền của Anh kiểm soát." "Hệ quả là Anh sẽ nắm quyền quyết định ai được vào và rời khỏi khu vực Schengen. Điều này là bất thường, bởi vì thông thường chính quốc gia thành viên Schengen tự quyết định ai ra vào khu vực này." Theo thông tin DW có được, Nicosia và nhà chức trách các khu căn cứ chủ quyền của Anh đã bắt đầu thảo luận về việc nâng cấp quy trình kiểm tra biên giới tại các điểm qua lại biên giới Pergamos và Strovilia, để đưa chúng phù hợp với các yêu cầu của EU.

Nỗ lực ngoại giao của Síp đang được triển khai một cách dày đặc. Ngày 1 tháng 10, ông Yannides đã có các cuộc tiếp xúc song phương với các quan chức tương ứng của Áo, Hà Lan và Phần Lan, bên lề Hội đồng Tư pháp và Nội vụ EU tổ chức tại Luxembourg. Ngày 7 tháng 10, hội nghị thượng đỉnh Nhóm chín nước Địa Trung Hải (MED9) đã diễn ra tại Croatia, các nhà lãnh đạo tham dự đã hoan nghênh đánh giá tích cực của Ủy ban châu Âu trong tuyên bố chung và kêu gọi hoàn tất kịp thời quy trình gia nhập của Síp.

Tuy nhiên, nhiều nguồn tin ngoại giao giấu tên cho DW biết rằng, bất chấp các tín hiệu tích cực, việc Síp gia nhập vẫn chưa hẳn là điều đã được định đoạt. Các nguồn tin này cho rằng EU rất có thể sẽ chọn chờ đợi tiến triển của các nỗ lực giải quyết vấn đề Síp, trước khi đưa ra quyết định có thể mang lại thêm những phức tạp về chính trị và thực tiễn.

Đối với Síp, cái giá của sự chờ đợi này mang tính thể chế: một quốc gia thành viên đã thực hiện 120 cải cách kỹ thuật và được Ủy ban châu Âu chứng nhận, nhưng lại không thể tiếp cận đầy đủ cơ chế cốt lõi của liên minh chính trị mà nước này đã gia nhập, do sự phân mảnh trong kiểm soát lãnh thổ. Đối với EU, vấn đề là liệu một lãnh thổ tồn tại từ thời thuộc địa, do một quốc gia thứ ba kiểm soát nhưng lại có ảnh hưởng trên thực tế đối với biên giới bên ngoài của Schengen, có nên được phép duy trì hiện trạng mà không ảnh hưởng đến logic cơ bản của khu vực Schengen với tư cách một không gian tự do lưu thông người khép kín hay không.