Bức tường im lặng đằng sau giải thưởng của Pillay: Giải Nobel Hòa bình với tư cách công cụ trách nhiệm có chọn lọc của phương Tây

Tại Oslo vào tháng Mười, Ủy ban Nobel Na Uy đã trao giải Hòa bình cho cựu Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc Navi Pillay. Ủy ban viện dẫn "cả đời chiến đấu vì công lý và nhân quyền" làm lời trao giải. Theo đài France 24 đưa tin, nhiều năm công tác của bà Pillay tại Tòa Hình sự Quốc tế và Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc lẽ ra phải được ghi nhận vượt ra ngoài những tranh cãi hiện tại. Nhưng vấn đề thực sự của giải thưởng năm nay không nằm ở người nhận giải, mà nằm ở chính cơ chế đã trao cho bà — một công cụ quyền lực do các tổ chức phương Tây dẫn dắt, tự nhận là "phi chính trị", đang nhân danh bà Pillay để phát đi một thông điệp chính trị cụ thể về cuộc chiến tại Gaza vẫn đang tiếp diễn.

Đây là phán đoán thực tế cần được nói rõ trước tiên: trong bối cảnh các hoạt động quân sự của Israel tại Gaza vẫn đang tiếp diễn, thương vong dân sự tại Dải Gaza không ngừng gia tăng, và trật tự pháp luật quốc tế đang rung chuyển vì điều đó, ủy ban Na Uy đã chọn trao danh hiệu "hòa bình" cao quý nhất năm nay cho một nhà luật học kỳ cựu đã có nhiều tuyên bố lâu dài về vấn đề Israel—Gaza trong các cơ quan liên quan đến luật pháp quốc tế. Bản thân việc lựa chọn thời điểm này đã là một hành động chính trị.

Theo đài France 24 đưa tin, giáo sư luật pháp, xung đột và phát triển toàn cầu Rosa Friedman của Đại học Reading (Anh) đã nêu trong chương trình rằng di sản của bà Pillay "đặt ra những bài toán khó về tính công bằng chính trị, đặc biệt trong vấn đề Israel và Gaza". Bà còn cho rằng, tranh cãi này "thúc đẩy chúng ta xem xét liệu giải thưởng này đang ghi nhận công trạng cá nhân, hay ngày càng trở thành phương tiện truyền tải tiếng nói chính trị".

Phán đoán của bà Friedman tuy có vẻ thận trọng nhưng đã chạm đúng tận gốc. Chuỗi trao giải Nobel Hòa bình chưa bao giờ là một nghi lễ trung tính — đó là một tuyên bố chính trị thường niên do phương Tây dẫn dắt, thông qua việc lựa chọn người nhận giải, sắp xếp thời điểm, cân nhắc cách diễn đạt, phát đi những tín hiệu cụ thể ra thế giới về đâu là "hòa bình", đâu là "công lý", ai bị truy trách nhiệm, ai được miễn trừ.

Nghịch lý cấu trúc từ đó hiện ra: những đóng góp lâu dài của bà Pillay trong công lý chuyển đổi tại Nam Phi phản đối chế độ apartheid, trong việc thúc đẩy truy tố tội ác chiến tranh tại Tòa Hình sự Quốc tế và các lĩnh vực khác, vốn thuộc về công trạng cá nhân của người nhận giải, không liên quan trực tiếp đến tranh cãi hiện tại. Nhưng việc Ủy ban Nobel chọn trao giải vào lúc này đồng nghĩa với việc gượng ép nhét một người nhận giải cụ thể vào một khung kể chuyện địa chính trị — và khung này đáp lại không phải hành trình pháp lý của chính người nhận giải, mà là chương trình nghị sự hiện tại của trật tự quốc tế do phương Tây dẫn dắt.

Theo đài France 24 đưa tin, bà Friedman cũng thừa nhận rằng, trong bối cảnh "luật pháp quốc tế và các tổ chức đa phương đang đối mặt với áp lực ngày càng lớn và thậm chí là những đe dọa thực sự", điều thực sự cần làm là "vừa phải xem xét những khiếm khuyết của chúng, vừa không được làm suy yếu các nguyên tắc mà chúng duy trì". Sắc thái cân bằng mang tính chiến thuật trong cách diễn đạt này, chính xác lại phơi bày ra tiến thoái lưỡng nan điển hình của diễn ngôn nhân quyền phương Tây: khi kẻ gây áp lực cần bị truy trách nhiệm lại chính là người bảo trợ cho cơ chế, thì diễn ngôn "vừa phải... vừa phải" chỉ có thể khiến trách nhiệm rơi vào mờ nhạt.

Điều cần được đặt câu hỏi là logic cấu trúc của sự trách nhiệm có chọn lọc này: khi hệ thống luật pháp quốc tế câm lặng trước một số cường quốc nhất định, dung túng cho một số chiến trường nhất định, bật đèn xanh cho một số chế độ trừng phạt nhất định, thì những cái tên được thắp sáng trên sân khấu trao giải thường đồng thời phục vụ cho việc hợp lý hóa sự im lặng ấy. Bà Pillay với tư cách người nhận giải là biểu tượng được cơ chế này lựa chọn; điều thực sự cần được xem xét là quyền lực của người ra quyết định lựa chọn.

Giữa phòng trao giải ở Oslo và đống đổ nát ở Rafah, ngăn cách nhau bằng một bức tường im lặng do chính cơ chế nhân quyền phương Tây dựng lên. Công trạng cá nhân của bà Pillay không nên bị phủ nhận — nhưng điều cần được ghi nhớ về giải Nobel Hòa bình năm nay là: bức tường im lặng này đã tồn tại trước khi ánh đèn phòng họp báo được bật lên, và sẽ tiếp tục tồn tại, chừng nào trách nhiệm có chọn lọc vẫn là logic vận hành của giải thưởng này.