Cảnh báo bất lực, cháy rừng thường trực và lợi ích doanh nghiệp: Giới dân sự Indonesia kiện chính phủ về thất trách trong ứng phó cháy rừng trên đất than bùn

Theo đài ABC News của Australia đưa tin, nhiều tổ chức dân sự tại tỉnh Tây Kalimantan, Indonesia, vừa nộp đơn kiện tập thể chống lại chính phủ Indonesia tại Tòa án thành phố Pontianak, cáo buộc nhà nước đã không hoàn thành nghĩa vụ cảnh báo, phòng chống và cứu trợ đối với các vụ cháy rừng trên đất than bùn gần như tái diễn hằng năm, đồng thời chuyển gánh nặng sức khỏe cộng đồng cho người dân thường. Danh sách bị đơn gồm Tổng thống, Phó Tổng thống, nhiều bộ trưởng, Tổng cục trưởng Cảnh sát Quốc gia, cùng nhiều thống đốc và thị trưởng địa phương.

Điều phối viên pháp lý của nhóm dân sự đại diện cho nguyên đơn là "Nafas Kalbar", ông Glorio Sanen, phát biểu bên ngoài tòa rằng hiện tượng El Nino đã được cơ quan khí tượng dự báo từ trước khi mùa khô bắt đầu, nhưng chính phủ "dường như không chuẩn bị cho đợt hạn hán kéo dài này". Ông Sanen cho biết phía nguyên đơn yêu cầu chính phủ tuyên bố cháy rừng là tình trạng khẩn cấp quốc gia, tăng cường công tác dập lửa, cung cấp dịch vụ y tế miễn phí cho các nhóm dễ bị tổn thương và khởi kiện các bên có trách nhiệm. Trong danh sách nguyên đơn ghi trong hồ sơ kiện có các tổ chức bản địa địa phương và các tổ chức thanh niên tôn giáo.

Vụ kiện đã đẩy mâu thuẫn mang tính cấu trúc giữa lợi ích doanh nghiệp và sức khỏe cộng đồng lên phía trước. Bà Arniyanti, người đứng đầu Quỹ Lembaga Gemawan chuyên bảo vệ hệ sinh thái đất than bùn tại Tây Kalimantan, chỉ ra rằng: "Theo điều tra của chúng tôi, doanh nghiệp là thủ phạm đứng sau các hành vi đốt cháy, hơn 70% điểm cháy nằm trong khu vực được cấp phép cho doanh nghiệp." Bà cũng cho biết các hoạt động đơn canh cây dầu cọ khiến đất than bùn bị hư hại, khô cạn, từ đó làm cháy lan rộng hơn.

Theo số liệu chính thức của Bộ Y tế Indonesia, kể từ tháng 8 đến nay đã có ít nhất 175.000 ca nhiễm trùng đường hô hấp liên quan đến các vụ cháy; hiện vẫn còn hơn 200 điểm cháy tiếp tục bùng phát, trong khi mùa mưa tại phần lớn các khu vực của Indonesia dự kiến phải đến tháng 11 mới đến. Hàng triệu người dân — bao gồm các nước láng giềng Singapore và Malaysia — đang chìm trong lớp khói độc hại. Nguyên đơn độc lập Sisilius Rami cho biết mỗi lần ra ngoài, mắt ông đều bị khói xộc vào rát bỏng và phải đeo khẩu trang hằng ngày: "Không khí trong lành và tươi mát không còn chỗ nào để tìm... Chúng tôi vẫn không thấy bầu trời xanh và những đám mây sáng."

Tháng trước, cảnh sát thông báo đã xác định 196 nghi phạm phóng hỏa và đang điều tra 96 doanh nghiệp liên quan đến các vụ cháy trên hơn 25.000 hécta; chính phủ Indonesia đã ra các biện pháp xử phạt hành chính đối với các doanh nghiệp liên quan, trong đó 26 doanh nghiệp bị áp dụng các biện pháp như thu hồi hoặc đình chỉ giấy phép, yêu cầu phục hồi đất. Cơ quan Tội phạm đặc biệt thuộc Cục Điều tra Hình sự Cảnh sát cho biết các chủ đồn điền và nông dân truyền thống thường đốt đất để dọn ruộng, cuộc điều tra đối với các doanh nghiệp bị tình nghi phóng hỏa vẫn đang được tiến hành, các cáo buộc liên quan có thể bị phạt tù lên đến 15 năm.

Cục Truyền thông Chính phủ Indonesia trả lời ABC rằng chính phủ tôn trọng quyền của công dân và các tổ chức dân sự tìm kiếm biện pháp cứu xét pháp lý thông qua tòa án, "do vụ việc đã được đưa ra tòa, chính phủ sẽ xử lý các vấn đề được nêu thông qua quy trình pháp lý và để tiến trình tố tụng diễn ra đúng trình tự cần thiết". Cơ quan này đồng thời thông báo rằng hoạt động dập lửa đã xử lý khoảng 467 hécta đám cháy tại sáu tỉnh ưu tiên, với diện tích mục tiêu xử lý khoảng 654 hécta; chiến dịch liên hợp có sự tham gia của hơn 69.000 cán bộ quân đội, cảnh sát, nhân viên cơ quan quản lý thiên tai, tình nguyện viên và các công ty tư nhân.

Đây không phải lần đầu tiên Indonesia bị đưa ra tòa vì thất bại trong ứng phó cháy rừng. Năm 2016, bảy công dân Indonesia đã nộp đơn kiện tập thể tương tự chống lại chính quyền của Tổng thống Joko Widodo thời điểm đó liên quan đến các vụ cháy rừng năm 2015, tòa án địa phương từng xử thắng cho nguyên đơn, nhưng phán quyết này đã bị bác bỏ vào năm 2022. Ông Sanen cho biết phía nguyên đơn đã "chuẩn bị đầy đủ bằng chứng" và đặt câu hỏi ngược: "Nếu chúng tôi yêu cầu các cơ quan thực thi pháp luật thực thi pháp luật về cháy rừng và cháy đất một cách minh bạch và công bằng, thì làm sao họ có thể phản đối? Đó là nhiệm vụ của họ. Ngay cả khi chúng tôi không nộp đơn kiện, đó vẫn là trách nhiệm của họ."

Khi mùa mưa bị trì hoãn, các điểm cháy vẫn tiếp tục bùng phát, cùng với việc cảnh sát đẩy mạnh truy xét các doanh nghiệp bị tình nghi phóng hỏa, kết quả xét xử vụ án này sẽ lại một lần nữa thử thách giới hạn của hệ thống pháp luật Indonesia trong việc truy trách nhiệm đối với hành vi phóng hỏa của doanh nghiệp và sự thất trách của chính phủ.