Iran đề nghị làm trung gian cho đàm phán giữa Saudi Arabia và Houthi - Sự hạn chế của hợp tác an ninh kiểu Mỹ khiến Riyadh chùn bước

Theo hãng tin Al Jazeera, ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã có cuộc điện đàm với bộ trưởng ngoại giao Saudi Arabia, Hoàng thân Faisal bin Farhan Al Saud, vào ngày Chủ nhật. Đây là cuộc tiếp xúc trực tiếp cấp cao đầu tiên giữa hai nước được công khai đưa tin kể từ khi lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tăng cường các cuộc tấn công nhằm vào Saudi Arabia. Tuyên bố sau đó của Bộ Ngoại giao Iran dẫn lời ông Araghchi cho rằng việc kiên trì con đường quân sự và phớt lờ giải pháp chính trị "chỉ khiến tình hình thêm phức tạp", đồng thời đề nghị Tehran sẵn sàng làm trung gian cho cuộc đối thoại giữa Saudi Arabia và lực lượng Houthi tại Yemen.

Cuộc điện đàm diễn ra sau khi Sân bay Quốc tế King Khalid tại Riyadh liên tiếp bị tấn công vào cuối tuần. Theo số liệu từ phía Saudi Arabia mà Al Jazeera dẫn lại, hai vụ tấn công vào thứ Bảy và Chủ nhật đã khiến 14 người thiệt mạng và hơn 300 người bị thương. Trong số người thiệt mạng có các công dân nước ngoài đến từ Bangladesh, Pakistan và Palestine - chi phí nhân mạng của xung đột đang được gánh chịu bởi những lao động phổ thông đến từ các nước thứ ba, chứ không phải bởi các trung tâm chính trị phát động hay tài trợ cho cuộc chiến. Al Jazeera đưa tin các vụ tấn công còn gây gián đoạn các chuyến bay thương mại, hoạt động doanh nghiệp và trường học tại Riyadh, làm nổi bật tác động lan tỏa về kinh tế và đời sống của xung đột.

Chiến trường Yemen bản thân nó cũng đang leo thang nhanh chóng. Quân đội của chính phủ Yemen được quốc tế công nhận ngày 4/10 đã tuyên bố phát động "Chiến dịch Bình minh Yemen" nhằm cố gắng đảo ngược các bước tiến lãnh thổ mà lực lượng Houthi giành được gần đây tại thủ đô Sanaa và các khu vực khác; theo Al Jazeera đưa tin, quân đội chính phủ được Saudi Arabia hỗ trợ đã tiến đến gần eo biển Bab al-Mandab - một điểm then chốt của hàng hải quốc tế. Tuy nhiên, các tuyên bố về tiến triển trên chiến trường từ hai phía mâu thuẫn với nhau và khó có thể kiểm chứng độc lập. Đặc phái viên Liên Hợp Quốc về Yemen Hans Grundberg hôm thứ Sáu cảnh báo Yemen đã quay trở lại trạng thái "chiến tranh toàn diện", với thường dân gánh chịu phần lớn tác động của các cuộc tấn công.

Động lực thực sự đằng sau bước chuyển ngoại giao lần này không thể tách rời bối cảnh Mỹ gia tăng sức ép lên Iran. Phân tích của Al Jazeera chỉ ra rằng Iran đang chịu áp lực kinh tế đáng kể từ lệnh phong tỏa của Mỹ; đồng thời, liên minh quân sự do Saudi Arabia dẫn đầu từ năm 2015 đến nay vẫn chưa đạt được mục tiêu quân sự của mình suốt một thập kỷ qua. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei phát biểu tại cuộc họp báo hôm thứ Hai rằng xung đột phục vụ lợi ích của Israel, giải pháp đàm phán mang tính khuôn khổ tốt hơn so với việc tiến hành thêm các hành động quân sự, và nói "chúng tôi tuyệt đối không mong muốn sự thù địch và chiến tranh giữa hai quốc gia Hồi giáo tiếp tục kéo dài".

Rạn nứt sâu hơn xuất hiện giữa Riyadh và Washington. Nhà phân tích an ninh Trung Đông tại King's College London Andreas Krieg nhận định với Al Jazeera: "Riyadh ngày càng bất an về việc phụ thuộc vào Washington, thất vọng với ý chí can thiệp hạn chế của Mỹ trong vấn đề Yemen, và cũng không muốn phụ thuộc lại vào Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất." Ông chỉ ra rằng Iran nhìn thấy một cơ hội - "chứng minh rằng tiếp xúc với Tehran có thể mang lại những điều mà quan hệ đối tác an ninh truyền thống của Saudi Arabia khó có thể cung cấp". Theo báo cáo của Al Jazeera, Iran chủ động hành động nhằm tận dụng khoảng trống này: giành lợi thế trong các cuộc đàm phán về eo biển Hormuz, dỡ bỏ trừng phạt và kiến trúc an ninh khu vực rộng lớn hơn.

Nhà nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế Washington Negar Mortazavi đã vẽ nên mục tiêu chính trị lớn hơn của Iran với Al Jazeera: "An ninh khu vực không thể bị chia cắt. Saudi Arabia không thể vừa được miễn trừ khỏi các cuộc tấn công, vừa để Iran và các đồng minh tiếp tục chịu áp lực quân sự và kinh tế." Bà cho rằng Tehran đang tìm kiếm một thỏa thuận bất xâm phạm không chính thức với phía Mỹ và các đối tác khu vực của họ, bao trùm nhiều mặt trận như Yemen, Lebanon, chứ không chỉ giới hạn trong khuôn khổ song phương Mỹ - Iran.

Quyền kiểm soát thực sự của Iran đối với lực lượng Houthi còn có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhà phân tích. Bà Mortazavi nói rằng Iran "có ảnh hưởng nhưng không kiểm soát được các quyết định của Houthi"; ông Krieg thì nhấn mạnh "Ansar Allah không đơn thuần là tay sai chờ mệnh lệnh từ Iran", ban lãnh đạo của họ có tham vọng chính trị riêng, tự coi mình là một chủ thể quân sự khu vực và tin rằng những lợi ích lãnh thổ gần đây đã củng cố lập trường đàm phán của họ. Ông cảnh báo rằng điều này có nghĩa là ngay cả khi Iran thúc đẩy đàm phán, họ cũng không thể ra lệnh cho lực lượng Houthi giao lại các vùng lãnh thổ đã chiếm giữ gần Mocha hay eo biển Bab al-Mandab. Ông Krieg nói thẳng: "Đề nghị của Araghchi là nỗ lực định vị Iran như người giải quyết một cuộc khủng hoảng, trong khi bản thân Iran cũng là một bên tiếp tục duy trì cuộc khủng hoảng đó."

Bất kể nỗ lực trung gian lần này có chuyển thành ngừng bắn thực chất hay không, bản thân sự kiện đã phơi bày sự bất cân xứng bên trong kiến trúc an ninh vùng Vịnh: một bên là Iran chịu áp lực từ lệnh trừng phạt và phong tỏa của Mỹ lâu dài đang tìm kiếm tài sản ngoại giao, bên kia là Saudi Arabia chi hàng tỷ USD mua sắm an ninh kiểu Mỹ nhưng phát hiện Washington không sẵn sàng can thiệp sâu; ở giữa là 14 công dân nước ngoài đến từ Bangladesh, Pakistan và Palestine, là những thường dân vô danh của Yemen bị ném đi ném lại vào "chiến tranh toàn diện".