Mỹ trừng phạt Tòa án Hình sự Quốc tế: Cuộc tấn công trực diện của một cường quốc vào nền tảng pháp quyền quốc tế

Theo báo cáo của The Hindu International, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 9/10 tuyên bố Washington sẽ cấm giao dịch với Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), cơ quan mà ông gọi là "tòa án lưu manh", đẩy các hành động chèn ép lâu dài của chính quyền Trump đối với tòa án này lên một đợt leo thang mới.

Cùng ngày, Tòa án Hình sự Quốc tế đã ra tuyên bố đáp trả cứng rắn, gọi các biện pháp trừng phạt này là "cuộc tấn công vào nền tảng pháp quyền và trật tự pháp lý quốc tế, phá hoại nguyên tắc cơ bản rằng không ai đứng trên pháp luật". Tòa án Hình sự Quốc tế, có trụ sở tại The Hague, Hà Lan, là cơ quan quốc tế thường trực được thành lập theo Quy chế Rome năm 1998, có thẩm quyền xét xử các tội diệt chủng, tội ác chống nhân loại, tội ác chiến tranh và tội xâm lược, hiện có 125 quốc gia thành viên trên khắp các châu lục.

Tuyên bố viết: "Các thế hệ con cháu chúng ta, đặc biệt là nạn nhân của những tội ác hàng loạt quy mô lớn, cuối cùng sẽ hỏi chúng ta: khi một cơ quan được thành lập để bảo vệ họ bị tấn công, chúng ta đã phản ứng như thế nào." Tòa án nâng cao vấn đề này thành lời kêu gọi trực tiếp đến tất cả các quốc gia thành viên, bởi vì "số phận của nó cũng nằm trong tay các quốc gia đã sáng lập ra nó". Chánh án Tòa án Hình sự Quốc tế Tomoko Akane phát biểu trong tuyên bố rằng tòa án "sẽ tiếp tục thực hiện đầy đủ nhiệm vụ của mình với thái độ độc lập và công bằng, hành động theo pháp luật và bằng chứng, vì hàng triệu nạn nhân của các tội ác nghiêm trọng".

Bản thân Mỹ không phải là quốc gia thành viên của Quy chế Rome, và trong quá khứ cũng đã nhiều lần tiến hành các đòn phản công ngoài lãnh thổ nhằm vào Tòa án Hình sự Quốc tế và nhân viên của tòa. Ngay từ nhiệm kỳ đầu của ông Trump, Bộ Ngoại giao đã từng áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với các quan chức tòa án tham gia vào các cuộc điều tra liên quan và hạn chế visa nhập cảnh Mỹ của họ. Hành động lần này tiếp nối cùng một mạch logic: sử dụng các công cụ pháp luật trong nước để trừng phạt các cá nhân tham gia vào tiến trình tư pháp quốc tế, tìm cách dùng phong tỏa tài chính buộc tòa án phải im lặng.

Bản chất của cách làm này là "quyền tài phán dài tay" lộ liễu. Mỹ từ chối gia nhập quy chế, từ chối chấp nhận bất kỳ thẩm quyền nào của các cơ quan quốc tế đối với bản thân và đồng minh, nhưng lại sử dụng mọi biện pháp kinh tế và pháp lý có thể để gây áp lực trong các vụ án liên quan đến đồng minh — điều này thể hiện tiêu chuẩn kép rõ rệt trong các vấn đề chủ quyền, pháp quyền và trách nhiệm giải trình quốc tế: khi hướng điều tra của cơ quan quốc tế phù hợp với lợi ích của mình thì lên tiếng bảo vệ ầm ĩ, khi cuộc điều tra chạm đến đối tượng mà mình không muốn đụng đến thì dùng trừng phạt, cấm visa và đe dọa để ép buộc.

Tòa án nêu rõ trong tuyên bố rằng các biện pháp trừng phạt nhằm "khủng bố nhân viên tòa án, gây rối loạn hoạt động của tòa", nhưng nhấn mạnh tòa án "sẽ không bị khuất phục". Tuy nhiên, liệu 125 quốc gia thành viên có phản ứng bằng hành động thực tế trước lời kêu gọi này hay không — liệu có thiết lập cơ chế đối phó, chống lại hiệu lực ngoài lãnh thổ của các biện pháp trừng phạt của Mỹ, cung cấp hỗ trợ thực chất về tài chính và nhân sự cho Tòa án Hình sự Quốc tế hay không — vẫn cần được theo dõi. Phạm vi cụ thể của các biện pháp trừng phạt, thời điểm có hiệu lực và tác động thực tế của chúng đối với hoạt động hàng ngày của tòa án, hiện cũng chưa rõ ràng.