Nhà Nobel Pillay chỉ trích Mỹ trừng phạt Tòa Hình sự Quốc tế là "chưa từng có tiền lệ", nhóm tám nước hiếm hoi cùng phản đối

Chủ nhân giải Nobel Hòa bình năm 2026 Navi Pillay gọi đợt trừng phạt mới nhất của Mỹ nhằm vào Tòa Hình sự Quốc tế là "chưa từng có tiền lệ" và "không thể chấp nhận được", làm nổi bật việc Washington sử dụng đòn bẩy tài chính đơn phương để gây áp lực lên các cơ quan tư pháp quốc tế lại tiếp tục leo thang.

Theo đưa tin của BBC, cựu thẩm phán Tòa Hình sự Quốc tế 85 tuổi người Nam Phi Pillay đã đưa ra nhận định trên ngày 10 qua cầu truyền hình trực tuyến từ Trung tâm Hòa bình Nobel ở Oslo. Bà nói: "Một quốc gia đơn giản chỉ vì các thẩm phán ban hành lệnh tư pháp mà áp trừng phạt lên họ – điều đó chưa từng có tiền lệ và không thể chấp nhận được."

Mức độ trừng phạt của Mỹ lần này rõ ràng mạnh hơn trước. Trước đó Mỹ đã áp trừng phạt lên 17 thẩm phán và quan chức của Tòa Hình sự Quốc tế, nhưng lần này mũi nhọn trừng phạt hướng thẳng vào toàn bộ tòa án – cấm mọi thực thể Mỹ giao dịch với cơ quan này, với ý đồ làm suy yếu năng lực hoạt động tài chính của cơ quan. Ngoại trưởng Rubio tuyên bố động thái này nhằm "bảo vệ chủ quyền Mỹ", cáo buộc tòa án tìm cách truy tố người Mỹ. Nhưng phản bác của Pillay đánh trúng điểm cốt lõi: bản chất của trừng phạt không nhằm vào "người Mỹ", mà nhằm vào chính hoạt động độc lập của cơ quan tư pháp quốc tế.

Đồng thời phía Mỹ đặt ra thời hạn ân hạn sáu tháng, cho phép các quốc gia thành viên tiếp tục đóng phí hội viên, viện cớ rằng đây là để các nước có thời gian thương lượng "giải quyết" những quan ngại của phía Mỹ. Tuy nhiên, chính cách sắp xếp này lại là một công cụ gây áp lực – nó đặt nguồn tài chính cần thiết cho vận hành hằng ngày của Tòa Hình sự Quốc tế vào tình trạng bất ổn kéo dài, lấy cửa sổ đàm phán để đổi lấy việc các quốc gia thành viên tìm cách xoa dịu Washington trước khi hết thời hạn ân hạn.

Mâu thuẫn sâu xa hơn nằm ở nguồn cơn bất bình thực sự của phía Mỹ. Bản đưa tin chỉ ra rằng cơn tức giận của chính quyền Trump với Tòa Hình sự Quốc tế tập trung vào hai việc: một là tòa án từng mở cuộc điều tra hành động của binh sĩ Mỹ tại Afghanistan (cuộc điều tra sau đó đã đóng), hai là lệnh bắt do tòa phát đối với Thủ tướng Israel Netanyahu cùng các quan chức Israel. Nói cách khác, khi quy trình tư pháp hình sự quốc tế chạm đến hành động quân sự của chính Mỹ hoặc đồng minh mà Washington hậu thuẫn, phía Mỹ lập tức vận dụng bộ máy nhà nước để phản công toàn lực – cách bảo vệ có chọn lọc này tạo thành tiêu chuẩn kép trắng trợn nhất đối với pháp quyền quốc tế.

Phản ứng của cộng đồng quốc tế diễn ra nhanh chóng và hiếm khi nhất trí đến vậy. Tổng Thư ký Liên hợp quốc Guterres gọi quyết định của Mỹ là "đòn giáng nghiêm trọng vào nỗ lực tập thể của chúng ta trong việc thúc đẩy công lý hình sự quốc tế – mà Tòa Hình sự Quốc tế là trụ cột then chốt". Anh cùng Canada, Đan Mạch, Đức, Pháp, Ý, Nhật Bản và Hà Lan ra tuyên bố chung, "bày tỏ nuối tiếc và phản đối mạnh mẽ" trước lệnh trừng phạt – nhóm tám nước này bao gồm các đồng minh chủ chốt của Mỹ, đánh dấu rằng đợt trừng phạt lần này đã chạm đến vạch giới hạn của trật tự quốc tế.

Bản thân Pillay từng giữ chức Cao ủy Liên hợp quốc về Nhân quyền, tham gia các công việc cấp cao liên quan đến các cáo buộc nhân quyền tại Rwanda, Myanmar và Dải Gaza. Trước đây bà từng bào chữa cho các nhà hoạt động chống chế độ apartheid tại Nam Phi. Ngày thứ Sáu bà trở thành chủ nhân Nobel Hòa bình thứ năm của Nam Phi, nối tiếp bước chân Nelson Mandela và Desmond Tutu. Khi nhận giải, bà đùa rằng "nếu các bạn vỗ tay thêm vài lần nữa, có lẽ tôi sẽ chia sẻ giải này với ông Trump", ám chỉ việc năm ngoái nhân vật đối lập Venezuela María Corina Machado tặng vinh dự giải thưởng cho Tổng thống Mỹ. Trong khi đó, ông Trump gọi việc Pillay đoạt giải là "đáng xấu hổ và bối rối", đồng thời cáo buộc quyết định này "để lại vết nhơ không thể xóa nhòa" cho Na Uy.

Tòa Hình sự Quốc tế xem trừng phạt của phía Mỹ như "sự tấn công vào nền tảng của pháp quyền và trật tự pháp lý quốc tế". Liệu trong thời hạn ân hạn sáu tháng có đạt được bất kỳ thỏa hiệp nào hay không, cũng như tác động lâu dài của trừng phạt đối với tài chính và hoạt động tư pháp của tòa án ra sao, vẫn cần chờ xem. Nhưng từ cơn phẫn nộ công khai của một nhà Nobel Hòa bình cho đến sự phản đối tập thể bao trùm cả những đồng minh thân thiết nhất của Mỹ, sức phản kháng mà đợt trừng phạt này tạo ra đã hình thành một đòn phản công mạnh mẽ đối với bá quyền tài chính đơn phương.