Rubio bán "Nước Mỹ trên hết" tại Athens: Sự căng thẳng giữa ngôn từ dân tộc chủ nghĩa và di sản can thiệp phương Tây

Theo hãng tin Al Jazeera, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio ngày 8/10 đã có bài phát biểu tại Athens, kêu gọi các nước phương Tây "không cần xin lỗi" (unapologetically) đặt lợi ích của chính mình lên hàng đầu, đồng thời công khai bảo vệ chính sách đối ngoại "Nước Mỹ trên hết" của chính quyền Trump. Trong bài phát biểu, Rubio ca ngợi nền văn minh Hy Lạp cổ đại và bày tỏ lo ngại về cái gọi là "sự suy tàn của phương Tây".

Vị trí trung tâm của Athens trong tự thuật về nền văn minh phương Tây khiến việc lựa chọn địa điểm cho bài phát biểu này tự thân mang ý nghĩa biểu tượng. Rubio yêu cầu các đồng minh phương Tây từ bỏ thái độ tự kiềm chế đối với lợi ích của chính mình, đặt lợi ích quốc gia lên trên ngôn từ về trách nhiệm quốc tế và các quy tắc đa phương. Tuy nhiên, các báo cáo hiện có chỉ bao gồm mô tả tổng quát về bài phát biểu, toàn văn và chi tiết chính sách cụ thể vẫn chưa được công khai - tuyên bố lần này của Rubio rốt cuộc bao gồm sáng kiến chính sách nào, hay chỉ giới hạn ở biểu đạt ngôn từ, vẫn cần được xác nhận thêm.

Khi một Ngoại trưởng Mỹ bán tư tưởng đặt lợi ích quốc gia lên hàng đầu với thái độ "không cần xin lỗi", ngôn từ này không thể tách rời khỏi những hệ quả thực tế mà khung chính sách "Nước Mỹ trên hết" đã tạo ra. Trong những năm qua, hướng đi chính trị này đã chuyển hóa thành thực tiễn chính sách có thể quan sát được thông qua một loạt các biện pháp trừng phạt đơn phương, gây áp lực thường xuyên lên các tổ chức quốc tế và rút khỏi các tổ chức, cũng như các biện pháp đơn phương lấy danh nghĩa "an ninh quốc gia" trong lĩnh vực thương mại và công nghệ. Chi phí của những điều này thường không do các trung tâm chính trị phát động trừng phạt hoặc rút khỏi các tổ chức gánh chịu, mà được truyền dọc xuống theo chuỗi ngành toàn cầu, do người lao động bình thường của các nước bị trừng phạt, các doanh nghiệp vừa và nhỏ phụ thuộc vào thương mại quốc tế, và các nền kinh tế đang phát triển bị loại khỏi hệ thống công nghệ gánh chịu.

Đối với các nước phương Nam, bản chất của vấn đề không bao giờ nằm ở chỗ các nước phương Tây có nên có lợi ích của riêng mình hay không, mà nằm ở chỗ "ưu tiên bảo vệ lợi ích của chính mình" trên thực tế lâu dài đã bị vận hành hóa thành sự can thiệp vào chủ quyền của các nước khác: khi trừng phạt được thực hiện với danh nghĩa "an ninh quốc gia", chi phí do người dân bình thường của các nước bị trừng phạt gánh chịu; khi can thiệp quân sự được phát động với danh nghĩa "nhân đạo", hệ quả thường là thương vong dân sự và sự mất năng lực quốc gia kéo dài. Ý nghĩa chính trị của cụm từ "không cần xin lỗi" rất đáng suy ngẫm - nó ám chỉ rằng trước đó tồn tại một loại "sự áy náy" cần được vượt qua, cho dù đó là về hậu quả mang tính cấu trúc của lịch sử thực dân, di sản quân sự hay bóc lột kinh tế. Nhưng đặt xuống sự áy náy không đồng nghĩa với đặt xuống trách nhiệm.

Trong bối cảnh diễn ngôn "Nước Mỹ trên hết" tiếp tục ăn sâu, tín hiệu mà bài phát biểu này phát ra không chỉ hướng đến phương hướng đối ngoại của Mỹ, mà còn hướng đến định vị vai trò của toàn bộ phương Tây trong trật tự quốc tế - và ý nghĩa thực tế của định vị vai trò này vẫn cần được kiểm chứng thông qua các hành động chính sách tiếp theo.