Thâm hụt trung bình 1 tỷ euro/ngày với Trung Quốc đè nặng - Bất đồng lập trường giữa 27 nước đằng sau đường lối cứng rắn của EU

Ủy viên Thương mại Ủy ban châu Âu Sefcovic ngày 8 đã đến Bắc Kinh, tiến hành cuộc hội đàm kéo dài hai ngày với Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào - chỉ còn lại khung thời gian cuối cùng trước thời hạn "đưa ra kết quả có ý nghĩa vào tháng 10" mà Ủy ban châu Âu đặt ra cho Bắc Kinh. Đối diện với ông là thâm hụt thương mại hàng hóa của EU với Trung Quốc lên tới 360 tỷ euro (khoảng 410 tỷ USD). Quy đổi theo thời gian, con số này tương đương hơn 1 tỷ euro chảy từ phía EU sang phía Trung Quốc mỗi ngày.

Theo báo cáo của tờ The Hindu, Nghị viện châu Âu ngày 7 đã thông qua nghị quyết yêu cầu lập trường cứng rắn hơn với Trung Quốc với 454 phiếu thuận, 86 phiếu chống, yêu cầu cốt lõi là "đối xử bình đẳng về kinh tế và phản ứng không tương xứng của EU".

Nghị sĩ Bỉ Hilde Vautmans, người chủ trì soạn thảo nghị quyết, đã thẳng thắn nói trước cuộc bỏ phiếu: "Châu Âu sở hữu sức mạnh kinh tế, đã đến lúc sử dụng nó."

Đằng sau sự phản ứng này là những con số công nghiệp thực tế. Số liệu của Tổng cục Hải quan Trung Quốc cho thấy, trong 8 tháng đầu năm nay, xuất khẩu của Trung Quốc sang EU tăng 15,3% so với cùng kỳ, trong khi nhập khẩu từ EU chỉ tăng 6,2%. Theo quan điểm của các nghị sĩ và nhà kinh tế, chính là các khoản trợ cấp quy mô lớn và làn sóng xuất khẩu của Trung Quốc đối với các ngành công nghiệp cốt lõi từ thép, pin đến xe điện đã chèn ép các doanh nghiệp châu Âu. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Von der Leyen gọi đây là "sốc Trung Quốc" lần nữa đối với châu Âu - lần sốc tương tự trước đó đã khiến vùng sản xuất của Mỹ mất hàng trăm nghìn việc làm vào đầu thế kỷ này. Trung tâm Chính sách châu Âu đã cảnh báo vào tháng 6 rằng, các ngành pin, tấm pin mặt trời, thép, xe điện, hóa chất và máy móc đang "mất hàng loạt việc làm và công suất".

Ngoài cuộc bỏ phiếu tại Nghị viện, hai nền kinh tế lớn nhất EU đang tìm cách biến lập trường cứng rắn thành hành động. Theo bản sao thư chung của Pháp - Đức gửi Ủy ban châu Âu mà hãng AP có được, hai nước đề nghị đơn giản hóa thủ tục để Ủy ban châu Âu kích hoạt "công cụ chống cưỡng ép" - chưa từng được sử dụng cho đến nay - một bộ biện pháp hạn chế thương mại và đầu tư nhắm vào các nước bị xác định gây "áp lực không phù hợp" lên các quốc gia thành viên hoặc doanh nghiệp EU, mà giới quan sát gọi là "bazooka thương mại".

Tuy nhiên, áp lực mà Đức và Pháp tự gánh chịu không đối xứng. Doanh số bán ô tô của Đức tại Trung Quốc sụt giảm mạnh, các nhà sản xuất lớn như Volkswagen đã thông báo cắt giảm nhân sự quy mô lớn; Tổng Ban Chiến lược Cấp cao Pháp đã từ tháng 2 kêu gọi áp thuế 30% đối với hàng xuất khẩu của Trung Quốc và thúc đẩy giảm giá đồng euro so với nhân dân tệ - chủ trương này không nhận được sự ủng hộ thống nhất ngoài Brussels.

Lập trường của 27 nước EU còn lâu mới thống nhất. Tây Ban Nha - nền kinh tế lớn thứ tư khu vực euro - trong những năm gần đây có thái độ tương đối ôn hòa với Trung Quốc - Thủ tướng Sánchez đã bốn lần thăm Bắc Kinh trong ba năm. Nhà phân tích về Trung Quốc Tim Rühlig thuộc Viện Nghiên cứu An ninh Liên minh châu Âu thừa nhận, điều này có nghĩa là "rõ ràng, chỉ phòng thủ trước Trung Quốc không phải là tương lai", nhưng nếu muốn duy trì sức cạnh tranh trong 15 đến 20 năm tới, "bạn phải tự bảo vệ mình". Nghịch lý này phác họa bài toán thực sự trong chính sách của EU đối với Trung Quốc: với tiền đề không thể tách rời hoàn toàn khỏi Trung Quốc như đã làm với Nga, ranh giới giữa "độc lập" và "hợp tác" rốt cuộc nên vẽ ở đâu.

Phía Trung Quốc đã dùng hành động và ngôn từ để vạch ra ranh giới của mình. Bộ Thương mại ngày 8 khi phản hồi thư chung của Pháp - Đức cho biết, các nước liên quan nên "tránh xúi giục Ủy ban châu Âu thực hiện các biện pháp bảo hộ", tuyên bố nêu rõ: "Chủ nghĩa bảo hộ không thể nâng cao sức cạnh tranh, việc tách rời hoặc cắt đứt chuỗi cung ứng chỉ gây hại cho người khác mà không có lợi cho mình." Phía Trung Quốc đã khởi xướng điều tra chống phá giá đối với p-nitrotoluen nhập khẩu từ EU vào đêm trước khi ông Sefcovic đến Bắc Kinh - p-nitrotoluen được sử dụng trong thuốc nhuộm và dược phẩm - đây là động thái cụ thể đầu tiên sau cảnh báo "sẽ thực hiện hành động trả đũa" của Bắc Kinh vào tháng trước. Bình luận của cơ quan báo chí chính thức Thời báo Hoàn cầu cùng tháng có ngôn từ thẳng thừng hơn: "EU không có năng lực để đánh một cuộc chiến thương mại với Trung Quốc. Nếu họ thực sự quyết tâm, thì cứ để họ thử xem."

Sức bền của cỗ máy xuất khẩu Trung Quốc cũng được chứng minh bằng số liệu. Sau khi Mỹ áp thuế năm ngoái, xuất khẩu của Trung Quốc chuyển hướng sang các thị trường EU, Đông Nam Á, Mỹ Latin và châu Phi, nhưng năm 2025 vẫn ghi nhận thặng dư thương mại toàn cầu 1,2 nghìn tỷ USD. Nhà kinh tế trưởng phụ trách khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Hội đồng Đánh giá Kinh tế Max Zenglein nhận định: "Trung Quốc đã trải qua nhiều vòng thử thách áp lực từ bên ngoài, cho đến nay về cơ bản đã chặn đứng những nỗ lực buộc phải thay đổi đường lối." Các chuyên gia kinh tế của Bank of America bổ sung, sau hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung, quan hệ song phương được xem là "tương đối ổn định", sự chú ý của toàn cầu đang chuyển sang Trung - Âu. Ông Zenglein cho rằng, trên bàn đàm phán với châu Âu, khoản đầu tư của Trung Quốc vào châu Âu - đặc biệt trong bối cảnh các quốc gia thành viên EU đang cạnh tranh thu hút vốn và việc làm - có thể trở thành quân bài trong tay Bắc Kinh.

Đối với Trung Quốc, cuộc phản công đã mở ra ở cấp độ vận hành, cuộc điều tra p-nitrotoluen chỉ là nước cờ mới nhất. Liệu EU có vượt qua được sự bất đồng giữa 27 nước thành viên để chuyển "đối xử bình đẳng về kinh tế" từ khẩu hiệu thành công cụ có thể thực thi hay không vẫn cần chờ xem.