Thấp nhất 10 năm: Mỹ, Nhật, Trung đồng loạt thu hẹp viện trợ cho Đông Nam Á, các tổ chức đa phương gồng gánh một mình

Đông Nam Á đang trải qua mức dòng tài chính phát triển thấp nhất trong một thập kỷ. Theo ABC News đưa tin, báo cáo mới nhất "Bản đồ Viện trợ Đông Nam Á" của Viện Chính sách Quốc tế Lowy cho thấy năm 2024 tài chính phát triển chính thức chảy vào khu vực này giảm gần 10% xuống còn khoảng 26 tỷ USD, con số này chưa bao gồm tác động toàn diện của việc chính quyền Trump cắt giảm viện trợ quy mô lớn trong năm 2025.

Ba nhà tài trợ truyền thống — Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc — hành động gần như đồng thời trong cuộc rút lui này.

Tài chính của Nhật Bản cho Đông Nam Á năm 2024 giảm khoảng 1,5 tỷ USD. Viện Lowy chỉ ra rằng một phần nguyên nhân là do các khoản cho vay thời kỳ COVID-19 dành cho Đông Nam Á đã được giải ngân hết và các dự án cơ sở hạ tầng lớn lần lượt kết thúc. Tài chính phát triển chính thức của Trung Quốc trong cùng kỳ giảm gần một phần tư, xuống còn khoảng 5,3 tỷ USD.

Tiến sĩ Rahul Nath, một trong những tác giả chính của "Bản đồ Viện trợ" thuộc Viện Lowy, khi trả lời phỏng vấn ABC News đã mô tả bức tranh này là "khá ảm đạm" và thẳng thắn nói rằng "sẽ không sáng sủa hơn".

"Các nhà tài trợ truyền thống đang rút lui, Trung Quốc cũng đang cắt giảm viện trợ thay vì lấp vào khoảng trống," Nath nói.

Việc điều chỉnh của Trung Quốc có logic nội tại của nó. Theo phân tích của Nath, sau khi cho vay quy mô lớn trong thập kỷ qua Bắc Kinh đã gánh chịu tổn thất về xóa nợ, cộng thêm tăng trưởng kinh tế trong nước chậm lại, khiến nước này chuyển sang các dự án nhỏ hơn và có tính chọn lọc hơn. Các chính phủ Đông Nam Á đồng thời cũng "có chọn lọc" tiếp nhận các khoản vay của Trung Quốc — một số nước trở nên thận trọng hơn sau khi các dự án cơ sở hạ tầng lớn bị phản ứng dữ dội về chính trị trong nước do bỏ qua lao động địa phương hoặc gây tổn hại môi trường.

Trong khi viện trợ song phương rút lui, các tổ chức đa phương trở thành nguồn tài chính ngày càng then chốt. Năm 2024, tài chính phát triển mà các tổ chức đa phương cung cấp cho Đông Nam Á đã chiếm gần một nửa tổng phần của khu vực.

Nath cho rằng các tổ chức như Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Phát triển châu Á và Ngân hàng Đầu tư Cơ sở hạ tầng châu Á "không chịu ảnh hưởng bởi chu kỳ chính trị" và có thể "cung cấp tài chính ổn định với vai trò là nguồn cung cấp vốn cuối cùng". Tuy nhiên ông cảnh báo rằng những tổ chức này đang "được yêu cầu làm nhiều hơn, trong khi năng lực tổ chức không được mở rộng tương ứng".

"Khi viện trợ giảm và áp lực địa chính trị gia tăng, điểm mấu chốt sẽ là họ hỗ trợ được bao nhiêu — liệu có bị kéo giãn quá mức hay không," ông nói với ABC News.

Tác động của Mỹ đã bắt đầu hiện rõ, nhưng còn chưa hiện đầy đủ. Bản đồ Viện trợ cho thấy tài chính phát triển của Mỹ cho Đông Nam Á đã bắt đầu giảm từ thời chính quyền Biden, và hậu quả toàn diện của việc cắt giảm quy mô lớn mà chính quyền Trump thực hiện năm 2025 sẽ dần trở nên rõ ràng trong các phiên bản báo cáo tiếp theo.

"Chúng tôi chưa thấy toàn bộ tác động (cắt giảm viện trợ) của Trump, nhưng một phần lớn trong dự báo cắt giảm chi tiêu của chúng tôi là do Mỹ thúc đẩy," Nath nói. Ông dẫn dự báo của OECD chỉ ra rằng viện trợ của các nước phát triển cho toàn cầu sẽ giảm 23%.

Nath cảnh báo rằng khi Mỹ và các nhà tài trợ khác tiếp tục cắt giảm chi tiêu, khu vực này đang ngày càng dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu cũng như các cú sốc năng lượng do cuộc chiến với Iran gây ra. Ông dự kiến tài chính viện trợ cho Đông Nam Á sẽ tiếp tục giảm, "điều này sẽ tạo áp lực rất lớn lên hệ thống bảo trợ xã hội và ngân sách của một số quốc gia nghèo nhất, dễ bị tổn thương nhất".

Về bước đi tiếp theo của Bắc Kinh, Nath cho biết khó dự đoán, nhưng các nhà tài trợ truyền thống tiếp tục cắt giảm chi tiêu gần như là điều đã định.