«Made in Senegal»: گیتاریست بنینی «دروازهٔ بازگشت‌ناپذیر» را در آثار Orchestra Baobab می‌نویسد

بر اساس گزارش خبرگزاری فرانس‌پرس که Africanews منتشر کرده است، گروه سنگالی Orchestra Baobab به‌زودی آلبوم «Made in Senegal» را منتشر خواهد کرد. این نخستین آلبوم قطعات نو گروه در نزدیک به ده سال گذشته است و ۱۲ قطعه دارد؛ حدود نیمی از قطعات تازه ساخته شده‌اند و بیشترشان پیش‌تر در آثار گروه نیامده بودند. این آثار فضای صوتی گروه را ادامه می‌دهند؛ فضایی که با تلفیق آفریقا و کوبا شکل گرفته و موسیقی وولوگل، رومبای کنگویی، مبالاکس سنگالی و جز را به‌هم می‌آمیزد.

نخستین چیزی که آلبوم به نمایش می‌گذارد، تغییر نسل در ترکیب اعضا و انتقال میراث گروه است. Orchestra Baobab در سال ۱۹۷۰ تأسیس شد و زمانی بر شب‌های داکار و برنامه‌های رادیویی آن حکم می‌راند؛ مدتی فعالیتش متوقف شد و در آغاز قرن بیست و یکم بازگشت و شهرت بین‌المللی یافت. اکنون بیشتر اعضای تازهٔ گروه در دهه‌های سه و چهل زندگی خود هستند. خوانندهٔ Korka Dieng در سال ۲۰۲۳ به گروه پیوست و نخستین و تنها عضو زن آن است. گیتاریست مؤسس Barthelemy Attisso در سال ۲۰۲۱ درگذشت؛ خواننده و نوازندهٔ سازهای کوبه‌ای Balla Sidibe و Rudy Gomis نیز در آغاز دههٔ ۲۰۲۰ یکی پس از دیگری درگذشتند و ساکسیونیست Issa Cissokho نیز پیش‌تر از دنیا رفته بود. آخرین آلبوم قطعات نو گروه، «Tribute to Ndiouga Dieng»، در سال ۲۰۱۷ منتشر شد و به یکی از اعضای مؤسس درگذشته اختصاص داشت. سنت در اینجا شعاری انتزاعی نیست، بلکه در این نهان است که چه کسی جانشین چه کسی می‌شود، چه کسی به نوازی ادامه می‌دهد و کدام آهنگ‌ها دوباره ساخته می‌شوند.

دیِنگ به فرانس‌پرس گفت که او و دیگر نوازندگان جوان، سبک شخصی خود را به گروه می‌آورند و هم‌زمان می‌کوشند «اصالتی را حفظ کنند که گروه افسانه‌ای را تا امروز پای نگه داشته است». منظور او از اصالت، منجمد کردن صدای قدیمی نبود، بلکه این بود که اعضای تازه، نشان‌های شخصی قابل‌تشخیص خود را در تاریخ مشترکشان بر جای بگذارند. برای گروهی که پیوسته اعضای قدیمی خود را از دست می‌دهد، جابه‌جایی نسل دقیقاً چالش اصلی هنری این آلبوم است.

آنچه مسئلهٔ تاریخ را واقعاً به پیش‌زمینه می‌آورد، قطعهٔ «Wida» است. این اثر را Bolero Lagratte، گیتاریست ارشد ۳۷ سالهٔ گروه، ساخته است و مستقیماً به بندر تاریخی برده‌فروشی هم‌نام در کشور زادگاهش، بنین، و «دروازهٔ بازگشت‌ناپذیر» آنجا اشاره دارد. لگراتِ بلندمدت‌عضوترین اعضای تازهٔ گروه است که پس از درگذشت گیتاریست مؤسس Attisso در سال ۲۰۲۱ جای او را گرفت. بدین‌ترتیب، تاریخ تجارت برده به‌صراحت در نام قطعه و ارجاع آشکار اثر حضور یافت. این خاطره را آفریننده‌ای که در بنین متولد شده، مستقیماً وارد فضای خلق کنونی گروه سنگالی کرد. این کار نمی‌تواند ساختارهای خشونتی برجای‌مانده از تجارت برده را از میان ببرد، اما این پرسش را که چه کسی حق دارد این خاطره را در آثار خود جای دهد، تغییر می‌دهد: لگراتِ فقط صدایی «آفریقایی» در اختیار مخاطبان بیرونی نمی‌گذارد، بلکه خود تعیین می‌کند تاریخ شخصی‌اش چگونه وارد آثار معاصر شود.

قطعهٔ تازهٔ دیگر آلبوم، «Gorgorlou»، ساختهٔ Wilfried Zinsou، نوازندهٔ تروفون و ساکسیون تِنور است. «Gorgorlou» در زبان وولوف به کسی اشاره دارد که برای حفظ معیشت خود تلاش می‌کند و سخت زندگی را اداره می‌کند. آن‌گاه که «Wida» نگاه خود را به بندرهای برده‌فروشی و نشانه‌های جغرافیایی برجای‌مانده از مهاجرت اجباری معطوف می‌کند، «Gorgorlou» تاریخ کلان را به شرایط روزمرهٔ مردم عادی بازمی‌گرداند.

زینسو Orchestra Baobab را دارایی ملی خواند. او به فرانس‌پرس گفت: «مردم از راه ما سنگال را می‌شناسند؛ ما فرهنگ سنگال را به آنان می‌بریم. کسانی که سنگال را نمی‌شناسند، این کشور را از طریق Orchestra Baobab می‌بینند.» این سخنان نشان می‌دهد که گروه تنها به صادر کردن ریتم بسنده نمی‌کند، بلکه می‌خواهد در تعریف این کشور نیز سهیم باشد. تورهای گروه در خارج از داکار نیز این خودتعریفیِ «نمایندگی سنگال» را وارد عرصهٔ انتشار فرامرزی می‌کنند.

در فاصلهٔ میان «دروازهٔ بازگشت‌ناپذیر» در «Wida» و معیشت روزمره در «Gorgorlou»، آنچه Orchestra Baobab بر جای می‌گذارد برچسبی ساکن برای «سنت آفریقایی» نیست، بلکه بیانی تاریخی است که همچنان در حال شکل‌گیری: آفرینندهٔ بنینی خاطرهٔ تجارت برده را از کشور خود به سنگال می‌آورد و اعضای جوان، پس از رفتن نسل پیشین، همچنان تصمیم می‌گیرند این موسیقی چگونه نواخته شود.