Kushambulia Kwanza, Kuhukumu Baadaye: Mantiki ya Kisiasa ya Azimio la IAEA la Kurejelea Iran Baraza la Usalama

Bodi ya Wakurugenzi wa Mkataba wa Kimataifa wa Nishati ya Atomiki (IAEA) imepitisha hivi karibuni azimio linalomlaumu Iran kwa kukiuka wajibu wake chini ya Mkataba wa Kutotosheleza Silaha za Nyuklia (NPT), na kurejelea suala la nyuklia la Iran Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa - uamuzi wa aina hii kwa mara ya kwanza katika kipindi cha miaka ishirini na zaidi. Kwa mujibu wa ripoti ya Al Jazeera, azimio hili, lililosukumwa kwa pamoja na Marekani, Uingereza, Ufaransa na Ujerumani, lilikuwa likiandaliwa wakati vita vya Marekani na Israel dhidi ya Iran vinaendelea na hali ya wasiwasi ikiongezeka katika mlango wa bahari wa Hormuz.

Chanzo cha uwezo wa kiutendaji wa azimio hili kimsingi ni katika vitendo vya kijeshi vilivyozuka mwezi Juni mwaka jana. Mwaka huo, Marekani na Israel zilizusha vita vya muda wa siku kumi na mbili dhidi ya Iran, vikishambulia vifaa muhimu vya nyuklia vya Iran vilivyokuwa chini ya ulinzi na ufuatiliaji wa IAEA, ikiwemo Fordo, Natanz na Isfahan. Al Jazeera inaeleza kuwa tangu wakati huo, IAEA imekuwa ikishindwa kufikia maeneo haya kufanya ukaguzi. Bodi ya Wakurugenzi wa IAEA imeainisha katika azimio hilo "hali ya kutokuwa na ufahamu kuhusu nyenzo za nyuklia zilizotangazwa hapo awali na kushindwa kufikia vifaa kwa ajili ya uthibitisho" kama "wasiwasi wa kuenea kwa silaha zinazohitaji kushughulikiwa kwa haraka," ikimkaribisha Iran "kushiriki kwa dhati na bila masharti ya awali katika mazungumzo yanayolenga kujenga imani ya jumuiya ya kimataifa kuwa mpango wake wa nyuklia ni wa amani tu."

Iran imepinga azimio hilo kwa haraka na kwa ukali. Mwakilishi wa kudumu wa Iran katika Umoja wa Mataifa mjini Vienna, Reza Najafi, amesema: "Azimio hili limepitishwa chini ya shinikizo la kisiasa la Marekani na washirika wake, na kwetu haina msingi wowote." Ameongeza kuwa Iran "haitasitisha wala kusimamisha" wajibu wake wa ulinzi na ufuatiliaji, lakini chini ya vitendo vya kijeshi na vitisho vinavyoendelea, "kutekeleza ukaguzi kumekuwa vigumu." Naibu Waziri wa Mambo ya Nje wa Iran, Kazem Gharibabadi, katika jukwaa la mitandao ya kijamii ametoa mashtaka makali zaidi ya uchezaji wa kisiasa wa upande wa Marekani: "Wanashambulia vifaa vya nyuklia vya Iran vilivyoko chini ya ulinzi na ufuatiliaji, kuharibu utaratibu wa kawaida wa ukaguzi, kisha kwa kisingizio cha kuharibika huko kwa namna hiyo, wanasisitiza kupitishwa kwa azimio hilo la Bodi ya Wakurugenzi wa IAEA."

Kwa kejeli zaidi, Mkurugenzi Mkuu wa IAEA, Rafael Grossi mwenyewe hakukubali madai ya Washington kwamba Iran "inakaribia kutengeneza bomu la nyuklia." Al Jazeera ikinukuu kauli ya Grossi kwa mtandao wa habari wa CNN wa Marekani inaeleza: "Hatujaona ushahidi wowote wa juhudi za kimfumo za kuendeleza silaha za nyuklia." Ripoti hiyo pia inatilia maanani kuwa taasisi za ujasusi za Marekani zenyewe hazikubali madai haya. Serikali ya Trump imetumia kauli mbiu ya "Iran inakaribia kutengeneza silaha za nyuklia" kama sababu ya kuanzisha vita, lakini IAEA na taasisi za ujasusi za Marekani, hakuna iliyoweza kutoa ushahidi kwa msingi huu.

Muktadha wa kihistoria unaufanya mkanganyiko huu kuwa wa kutiauma zaidi. Mwaka 2015, Iran na nchi sita kubwa ikiwemo Marekani zilisaini Mpango wa Pamoja wa Hatua kwa Hatua (JCPOA), ikikubali kufanyiwa ukaguzi wa IAEA usio na mfano, na kudumisha uzingatifu kwa miaka mingi baada ya mpango kuanza kutumika. Mwaka 2018, serikali ya Trump ilijitoa kwa upande mmoja katika mpango huo, ikarejesha vikwazo dhidi ya Iran, na Iran baadaye ikachukua hatua kwa hatua kuziacha vikomo vya mpango, ikianza kuvunja kikomo cha urani iliyotajirishwa. IAEA kwa sasa inashuku kuwa Iran ina takriban kilo 400 za urani iliyotajirishwa kwa kiwango cha juu, ambayo kwa nadharia inaweza kutajirishwa zaidi kutengeneza silaha za nyuklia kama kumi - lakini uundaji wa akiba hii kwa kweli ni matokeo ya hatua za kupinga zilizochukuliwa na Iran baada ya Washington kujiondoa katika mpango.

Katika kiwango cha Baraza la Usalama, nguvu halisi ya azimio hili karibu ni sifuri. Urusi na China kama wanachama wa kudumu wana haki ya kiveto. Ali Vaez wa Shirika la Kimataifa la Mgogoro (Crisis Group) ameliambia shirika la habari la AFP kuwa azimio hilo mwishowe "ni kitendo cha upuuzi," na kwamba Urusi na China "kwa uwezekano mkubwa zitahakikisha kwamba shinikizo la Magharibi linakutana na ukuta katika Baraza la Usalama." Darya Dolzikova wa Taasisi ya Uingereza ya Huduma za Pamoja za Kijeshi (RUSI) pia ina mtazamo sawa. Wakati huo huo, anaeleza kuwa nia halisi ya kurejelea Iran Baraza la Usalama ni "kutoa ishara kali kwamba Marekani na E3 (Uingereza, Ufaransa na Ujerumani) hawakubali hali ilivyo, na hawataruhusu Iran kuendelea kukataa IAEA kufikia vifaa vyake vya nyuklia."

Pamoja na azimio hilo, kuna vitisho vipya vya kijeshi vinavyotolewa na Trump mwenyewe. Wakati huo huo ambao azimio la IAEA linapita, Trump amevitishia kushambulia kifaa changamano cha chini ya ardhi cha Pickaxe Mountain karibu na Natanz, akidai kuwa upande wa Marekani umeona "mambo fulani yanaendelea" huko, na kumwonya Iran "asiwe na werevu, la sivyo tutalazimika kuwapiga kwa nguvu kubwa." Tishio hili linapingana kwa mkali na taarifa yake ya kiangazi mwaka jana kwamba shambulio la jeshi la Marekani tayari "limeharibu kabisa" vifaa vikuu vya Iran vya kutajirisha urani.

Ripoti ya Al Jazeera pia inaonyesha kuwa wakati wa kujadiliwa kwa azimio la IAEA, Marekani na Iran wamekuwa wakishambulia mara kwa mara meli zinazopita katika mlango wa bahari wa Hormuz, na bei ya mafuta ya Brent ikivunja mstari wa dola 100 kwa kila pipa.