Mkoa wa Balochistan ndio wenye vurugu nyingi zaidi Pakistan mwaka 2026: Mzozo wa Balochistan unaenea kwa maeneo ya Wapashtun

Uchunguzi wa Al Jazeera unaonyesha kuwa ramani ya vurugu katika mkoa wa Balochistan wa Pakistan inabadilika kwa kiasi kikubwa. Kwa muda mrefu, mizozo ya kijeshi katika mkoa huo yalikuwa yakilenga zaidi maeneo ya jadi ya shughuli za wanaharakati wa ubaguzi wa kitaifa wa Wabalochi, wakati kaunti zinazotawaliwa na Wapashtun walio wengi hazikuathiriwa kwa kiwango kikubwa. Hata hivyo tangu Juni mwaka huu, hali hii ya utulivu imevunjwa.

Kulingana na ripoti ya Al Jazeera, takwimu za Taasisi ya Utafiti wa Migogoro na Usalama ya Pakistan (PICSS) zinaonyesha kuwa mwaka 2026, mkoa wa Balochistan umevuka mkoa wa jirani wa Khyber Pakhtunkhwa kuwa mkoa wenye vurugu nyingi zaidi Pakistan. Taasisi hiyo imeita Julai mwaka huu "mwezi wenye vifo vingi zaidi wa 2026", ikibainisha kuwa katika wiki ya kwanza ya Julai pekee, mkoa wa Balochistan ulishuhudia mashambulizi 25 yaliyosababisha vifo vya watu 102. Takwimu za Agosti zinaonyesha kuwa vikosi vya usalama vilipiga risasi wanamgambo 115 katika mkoa huo, wakati katika mkoa wa Khyber Pakhtunkhwa na maeneo yaliyounganishwa ya makabila yaliyokuwepo, idadi ilikuwa watu 56 na 32 mtawalia.

Ufuatiliaji wa chanzo wazi wa Durand Dispatch unathibitisha zaidi mabadiliko haya: kaunti 11 zinazotawaliwa na Wapashtun, ikiwemo Zhob, Sherani, Killa Saifullah, Loralai, Musakhel, Duki, Barkhan, Pishin, Killa Abdullah, Ziarat na Harnai, hazikushuhudia mashambulizi yoyote ya kijeshi kati ya Januari na Mei mwaka huu. Al Jazeera inaripoti kuwa tarehe 10 Juni, wapiga risasi waliokuwa kwenye pikipiki walishambulia taasisi za polisi katika kaunti nne kati ya hizo; tangu wakati huo, maeneo hayo yameshuhudia angalau mashambulizi 13, ikiwemo tukio la Julai karibu na Ziarat ambapo polisi 27 waliuawa katika mradi wa bwawa. Mashambulizi ya Juni yalidaiwa kuhusishwa na Jeshi la Ukombozi wa Balochistan (BLA), wakati yale ya Julai yaladaiwa kutekelezwa na Taliban ya Pakistan (TTP) na makundi ya Wabalochi.

Idara ya Mahusiano ya Umma ya Jeshi la Pakistan (ISPR) imesema kuwa tarehe 1 Septemba, vikosi vya usalama vilirusha shambulio la TTP dhidi ya kituo cha forodha katika eneo la Zyarat katika kaunti ya Pishin, takriban kilomita 100 kutoka Quetta, huku wanamgambo kadhaa na maafisa 6 wa usalama na forodha wakiuawa. Siku tatu baadaye, jeshi lilisema katika operesheni moja katika eneo la Shaban nje ya Quetta, wanamgambo 26 walipigwa risasi.

Tarehe 3 Septemba, kikosi cha kuelezea cha paramilitari kilishambuliwa katika njia ya kurudi kutoka eneo la Ziarat. Afisa wa polisi aliyetaka kutajwa jina alimwambia Al Jazeera kuwa maafisa zaidi ya kumi wa paramilitari waliuawa. Jeshi la Ukombozi wa Balochistan lalidai kuhusika na shambulio hilo, lakini ISPR haikuthibitisha rasmi. Al Jazeera inasema kuwa maswali saba yaliyotumwa kwa idara ya vyombo vya habari ya jeshi kuhusu hali ya usalama katika eneo hilo na shambulio hilo hayakupata jibu, na juhudi za kupata maoni kutoka kwa maafisa wa idara ya mambo ya ndani ya Balochistan pia hazikufanikiwa.

Athari za mzozo kwa uchumi wa eneo hilo ni za haraka na maalum. Kulingana na Haji Amin Sumalani, mwenyekiti wa Chama cha Wamiliki wa Malori ya Mizigo ya Balochistan, barabara ya N-40 inayounganisha mji wa mpaka wa Iran wa Taftan na Quetta, na barabara ya N-25 inayounganisha Quetta na Karachi, kwa miezi minne iliyopita kwa kivitendo haijatumika; malori zaidi ya 100 yaliwashwa moto, madereva 2 wakiuawa, na hasara ikifikia mabilioni ya rupi. Sumalani alimwambia Al Jazeera: "Madereva wetu wanaogopa, hawako tayari kuendesha malori yao kwenye barabara hizi kwa sababu wanamgambo mara kwa mara wanashea malori yetu moto, na wanaweza kushambulia wakati wowote." Mwenyekiti wa Chama cha Wafanyabiashara wa Quetta, Mohammad Ayub Miryani, alisema kuwa takriban asilimia 90 ya biashara ya chama hicho imesimama, "kila mfanyabiashara anapoteza mamilioni ya rupi."

Kukabiliana na kuzorota kwa hali, jeshi la Pakistan limefanya mabadiliko ya wafanyakazi na uwekaji. Tarehe 4 Septemba, Faisal Naseer, aliyewahi kuwa mkurugenzi wa idara ya kupambana na ujasusi ya ISI, aliteuliwa kuwa Mratibu wa Kitaifa wa NACTA. Siku iliyofuata, Kamanda wa Jeshi la Ardhi Asim Munir alifika katika kambi ya Quetta kusikiliza ripoti za kina kuhusu hatua za amani na utulivu katika Balochistan. ISPR imesema kuwa Field Marshal huyo "alisisitiza kuwa amani, ustawi na mafao ya watu wa Balochistan yanabaki msingi wa kazi ya taifa." Tarehe 6 Septemba, Naseer alikutana na viongozi wa kisiasa ikiwemo Waziri Mkuu wa Balochistan Sarfaraz Bugti kujadili hali ya jumla ya usalama na mikakati ya ushirikiano wa amani. Bugti alisema katika bunge la Balochistan kuwa watu na maafisa wa usalama "wanauawa kila siku", na hali ni "ya kutia wasiwasi sana."

Kuhusu sababu ya mzozo kuenenea kwa maeneo ya Wapashtun wakati huu, wachambuzi wana maoni tofauti. Al Jazeera inanukuu maneno ya mchambuzi wa sera wa Balochistan, Rafiullah Kakar, akisema kuwa hii "inawakilisha maendeleo mapya na muhimu kiasi", "hiari na uwezo wa BLA wa kushambulia nje ya maeneo ya jadi ya mapigano unaonyesha kuwa eneo lake la kijiografia linapanuka", na pia inaibua maswali kama kuna ushirikiano wa kimkakati kati yao na TTP. Mchambuzi wa usalama Iftikhar Firdous anaeleza kuwa TTP tangu 2019 imekuwa ikipanua ushawishi wake Balochistan, "mwanzoni ilikuwa inaongozwa na itikadi, kwa kutumia nyenzo za upropaganda zilizotolewa kwa lugha ya Kibalochi", na kiongozi wake Noor Wali Mehsud aliwahi kusema hadharani kuwa anataka kuanzisha muungano na nguvu za wenyeji. Pia anabainisha kuwa barabara ya N-50 inaunganisha kaunti za Zhob na Ziarat zinazotawaliwa na Wapashtun kupitia Quetta na eneo la asili la TTP la South Waziristan.

Mchambuzi wa usalama wa Quetta, Rahim Nassar, anaamini kuwa baada ya jeshi la Pakistan kufanya operesheni kubwa za kijeshi dhidi ya TTP katika mkoa wa Khyber Pakhtunkhwa mwezi Januari na Februari mwaka huu, "sehemu kubwa ya wanamgambo walihamia hapa", "ufufuzi wao ulianza baada ya Aprili, na ifikapo Juni walikuwa tayari wameimarisha nafasi zao za kimkakati na kuongeza kwa kiasi kikubwa mashambulizi." Lakini Nassar wakati huo huo anasema kuwa kuhusu kama kuna ushirikiano wa makusudi kati ya makundi haya mawili yenye itikadi tofauti, yeye mwenyewe pia ana wasiwasi, na anaelekea zaidi kuelezea kuwa "yeyote anayeweza kuingia mahali fulani anashambulia pale."

Mtafiti wa kujitegemea Imtiaz Baloch pia anapinga kuhusisha mabadiliko haya na kichocheo kimoja. Katika mahojiano na Al Jazeera alisema: "Uasi wa Balochistan unapaswa kueleweka kama mzozo unaoendelea unaoundwa na malalamiko yaliyokusanywa na mazingatio ya kimkakati, badala ya kuchochea kwa kichocheo kimoja." Anaeleza kuwa njia kuu za usafirishaji za Balochistan ya Kaskazini hapo awali "zilibaki kufanya kazi, na ni vigumu kwa makundi ya uasi kupata matokeo kama mahali pengine", na hii ndiyo inazifanya kuwa malengo yenye mvuto.

Wachambuzi kama Kakar wanaonya kuwa maeneo ya Wapashtun tayari yalikuwa na malalamiko ya kisiasa na kiuchumi, ikiwemo maandamano yaliyosababishwa na kufungwa kwa mipaka na vikwazo vya maisha ya mpakani. Baada ya tukio la mauaji ya polisi la Julai, familia za marehemu na vyama vya kitaifa vya Wapashtun vilifanya mkutano wa siku tatu wa kukaa kimya Quetta, wakilaumu serikali kwa kuwaacha polisi waliokumbwa na bahati mbaya bila msaada. Makundi ya kijeshi yanaeneza kwa maeneo haya, "yanaweza kuzidisha malalamiko yaliyopo kwa serikali, hasa pale jumuiya zinapojisikia zinabeba gharama ya kiuchumi ya hatua kali zaidi za usalama na matokeo ya kuzorota kwa usalama kwa wakati mmoja."