Kültür yaptırım savaşına bağlandı: Goethe-Institut'un Rusya'dan çekilmesi ve Almanya-Rusya geriliminde sıradan insanların bedeli

Rusya'daki üç Goethe-Institut şubesinin tamamı 13 Eylül 2026'ya kadar faaliyetlerini durduracak. Deutsche Welle'nin haberine göre Genel Sekreter Gitte Zschoch, salı günü yaptığı açıklamada tüm çalışanlardan Rusya'daki çalışmalarını bırakmalarını istedi. Kütüphane ödünç verme hizmetleri ve öğretmen eğitim programları da sona erecek.

Bu, son yıllardaki en ciddi Almanya-Rusya karşılıklı misillemesinin son halkası. Deutsche Welle, Rusya Dışişleri Bakanlığı'nın Moskova, Sankt Petersburg ve Novosibirsk'teki Alman kültür merkezlerini kapatma talimatı verdiğini bildirdi. Bu karar, Almanya'nın Berlin'deki ‘Rusya Evi’ni ve Bonn'daki Rusya başkonsolosluğunu kapatmasına karşılık geldi. Gerilimi başlatan olay, ağustos başında Leipzig Havalimanı'nı hedef alan insansız hava aracı saldırısıydı. Alman makamları eylül başında Moskova'yı saldırıyı planlamakla suçladı; ardından ‘Rusya Evi’ni kapatıp Rus vatandaşlarına vize kısıtlamalarını sıkılaştırdı.

Çiğnenen hukuki çerçeve

2011 tarihli Rusya-Almanya hükümetler arası anlaşma, karşılıklılık ilkesiyle kültür merkezlerinin faaliyet koşullarını güvence altına alıyordu. Ancak Deutsche Welle, bir taraf kendi merkezini kapattığında diğer tarafın otomatik olarak aynı adımı atmasını anlaşmanın şart koşmadığına dikkat çekti. Bu nedenle Rusya'nın kararı hukuki bir yükümlülük değil, siyasi bir tercihti. Ne var ki tercihi tetikleyen, anlaşma çerçevesini önce Almanya'nın bozmasıydı ve Almanya'nın gerekçelerinde ciddi kuşkular sürüyor.

Zschoch, “Almanca öğretmenleri önemli bir mesleki eğitim ve destek kaynağını kaybediyor. Rusya halkının Almancaya, Alman kültürüne ve Almanya'dan gelen güvenilir bilgilere erişim kanalları daha da daralıyor” diye yazdı.

Öğretmenler, öğrenciler, geri dönenler: Gerilimin bedelini ödeyen sıradan insanlar

Deutsche Welle, okurlarından kapatmanın kişisel yaşamlarını nasıl etkilediğini paylaşmalarını istedi. Yanıtların temsili bir araştırma oluşturmadığını ve katılımcıların anonim olduğunu vurguladı. Rus makamlarının Deutsche Welle'yi ‘istenmeyen kuruluş’ ilan ettiğini ve Rusya'da bu kuruluşla iş birliğinin ceza suçu sayıldığını da belirtti. Bu koşullarda yükselen seslerin ağırlığı daha büyük.

Moskova bölgesinde Almanca öğreten bir kişi, okulunun Goethe-Institut'la 15 yılı aşkın süredir iş birliği yaptığını söyledi: “Bu ortaklık işimizin önemli dayanaklarından biriydi. Enstitü yüksek kaliteli ders kitapları ve çağdaş Almanya'yı tanıtan yayınlar sağlıyor, dersleri güncel tutuyordu. Birçok öğrencimiz Goethe sertifika sınavlarını başarıyla geçiyordu.”

Başka bir öğretmen, “Rusya'da Almanca öğretiyorum ama artık iş bulamıyorum” dedi. Bir diğeri kendisini “mesleki açıdan kıyıya vurmuş ve kaybolmuş” hissettiğini yazdı.

Deutsche Welle, kapatmanın Alman kökenli geri dönenleri, yani “geç dönem geri dönenleri”, özellikle zor durumda bıraktığını bildirdi. Almanya'ya taşınmış bir okur, anne babasının sonbahar ve kış aylarında Goethe-Institut'ta sınava girip yerleşim belgelerini sunmayı planladığını, şimdi üçüncü bir ülkeye gitmeleri gerektiğini söyledi: “Bu, fazladan baskı ve masraf demek.” Almanya'da okumayı planlayan çocuğu olan bir ebeveyn de “Sınava başka bir ülkeye gitmemiz gerekiyor” dedi.

Talep sürüyor, ölçek küçülüyor

Deutsche Welle, Goethe-Institut verilerine göre 2022'de başlayan Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşından bu yana kısıtlamalar artsa da Almanca hizmetlerine talebin güçlü kaldığını bildirdi. 2025'te enstitü ve ortakları aracılığıyla yaklaşık 10 bin kişi Almanca öğrendi; bu sayı 2023 öncesinde yaklaşık 16 bindi. Aynı yıl yaklaşık 22 bin sınav düzenlendi ve kütüphaneler yaklaşık 6.700 ziyaretçi aldı. Dünya genelinde 100 ülkede 154 şubesi bulunan enstitünün Rusya'daki üç şubesi yakında ağdan çıkacak. 13 Eylül'den sonra sınavların, kursların ve eğitim programlarının başka biçimlerde sürüp sürmeyeceği belirsiz.

Gerilimin tırmanmasından kim sorumlu?

Deutsche Welle'nin aldığı yanıtlarda Rus okurlar sorumluluk konusunda bölündü. Bir okur Moskova'nın adımını “Almanya'nın ‘Rusya Evi’ni kapatmasına mantıklı karşılık” olarak niteledi ve “Kültürel ve insani bağların siyasetin kozu hâline gelmesi üzücü” dedi. Başkaları tırmanıştan Almanya'yı sorumlu tuttu: “Alman makamları ‘Rusya Evi’ni kapatarak Rusya ile kültürel iş birliğini gömdü; sorumluluk tamamen Almanya'da.”

Daha fazla okur siyasi kararların mantığını eleştirdi. Bir okur, “Rusya ile Almanya arasındaki kültürel ilişkilerin yok edilmemesini istiyoruz. Kültürün siyasi kararların kurbanı olması acı verici. Kapatma, siyasetçileri etkileyemeyen sıradan insanları etkileyecek” diye yazdı. Bir başka okur, “Rusya ile Avrupa'yı ayırmaya karar verenler kendi çocuklarının ve yakınlarının Avrupa eğitimi almasını ve Avrupa yaşam tarzından yararlanmasını nasıl sağlıyor?” diye sordu.

Goethe-Institut Başkanı Gesche Joost, Rusya şubelerinin kapatılmasını “Almanya-Rusya kültürel ilişkilerinde bir dönemin sonu” diye nitelendirdi. Ancak Almanya Leipzig Havalimanı saldırısından Moskova'yı sorumlu tutsa da Rus tarafının saldırıyı gerçekten planlayıp planlamadığı bağımsız biçimde doğrulanmadı. Bağımsız kanıtların yokluğunda sıradan insanların yaşamını değiştiren yaptırım ve misillemeler başladı. Bedeli, Deutsche Welle'nin çağrısı üzerine risk alarak konuşan öğretmenler, öğrenciler ve geri dönenler ödüyor.