Nhân danh bảo tồn: bản đồ quyền lực của African Parks, cáo buộc từ người bản địa và báo cáo điều tra chưa từng công bố

Đằng sau tin Hoàng tử Harry sắp rời hội đồng quản trị African Parks, một vấn đề sâu xa hơn đang hiện rõ. Thông qua các thỏa thuận quản lý dài hạn ký với nhiều chính phủ, tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Nam Phi này kiểm soát hơn 20 triệu hecta khu bảo tồn tại 13 quốc gia châu Phi. Nhân viên tuần tra vũ trang của tổ chức bị cáo buộc đánh đập, tra tấn, thậm chí xâm hại tình dục người bản địa, trong khi một báo cáo điều tra quan trọng lẽ ra phải làm sáng tỏ sự thật đã bị khóa kín trong hồ sơ suốt hai năm và chưa bao giờ được công bố.

Theo Deutsche Welle, nhà báo Hà Lan Olivier van Beemen, người nhiều năm theo dõi African Parks, nói trong một cuộc phỏng vấn rằng thành viên hoàng gia và tổ chức này hiện “giống như gánh nặng của nhau hơn”. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng vấn đề không chỉ đơn giản là một thành viên trẻ của hoàng gia rời khỏi vị trí mang tính nghi lễ.

Cốt lõi hoạt động của African Parks là mô hình “quản lý được ủy thác”: các quốc gia châu Phi chuyển giao quyền quản lý dài hạn các khu bảo tồn cho tổ chức này. Về pháp lý, đất vẫn thuộc sở hữu nhà nước, nhưng tổ chức đảm nhiệm hàng loạt chức năng, từ bảo tồn sinh thái, cơ sở hạ tầng, vận hành du lịch đến chống săn trộm. Ở một số khu vực, ảnh hưởng của tổ chức còn mở rộng tới kiểm soát biên giới. African Parks cho biết họ dự định tăng phạm vi quản lý lên 30 công viên vào năm 2030.

“Họ đã tiếp quản quyền độc quyền sử dụng bạo lực của nhà nước trong các công viên”, van Beemen nói với Deutsche Welle. Một số người chỉ trích mô tả cấu trúc này là “nhà nước trong nhà nước”. Nhân viên tuần tra vũ trang của tổ chức được trao quyền áp dụng các biện pháp cứng rắn, không giới hạn phương thức khi được cho là cần thiết. Chính trong cấu trúc quyền lực đó, xung đột giữa hoạt động bảo tồn và cộng đồng địa phương liên tục tích tụ trong những năm gần đây.

Những cáo buộc nghiêm trọng nhất tập trung tại Vườn quốc gia Odzala-Kokoua ở Cộng hòa Congo. Năm 2023, thành viên cộng đồng Baka bản địa cho biết họ đã phải chịu bạo lực, tra tấn và xâm hại tình dục từ nhân viên tuần tra của African Parks. Sau đó, tổ chức ủy quyền cho hãng luật Omnia Strategy ở London tiến hành điều tra nội bộ. Hai năm sau, African Parks thừa nhận đã xảy ra “một số hành vi vi phạm nhân quyền”, nhưng van Beemen cho biết bản báo cáo điều tra đầy đủ chưa từng được công bố. Theo hiểu biết của ông, ngay cả chính phủ Cộng hòa Congo, bên ký thỏa thuận vận hành với tổ chức, cũng chưa được đọc báo cáo.

Cho đến nay, diễn biến chính xác của vụ việc tại Odzala-Kokoua và số người bị ảnh hưởng vẫn chưa rõ. African Parks cam kết thúc đẩy cải cách và thừa nhận hệ thống, quy trình của mình có thiếu sót, nhưng van Beemen chỉ trích tổ chức “cực kỳ thiếu minh bạch” trong suốt vụ bê bối. Ngược lại, tổ chức bác bỏ toàn bộ mô tả của ông, nói rằng cuốn sách của van Beemen có “hàng trăm lỗi thực tế” và số lượng tương đương các “phát biểu gây hiểu lầm nghiêm trọng”. Tổ chức cũng nhấn mạnh rằng một số vụ vi phạm mà ông nêu ra xảy ra ngoài phạm vi kiểm soát của họ.

African Parks đồng thời tuyên bố áp dụng chính sách không khoan nhượng với hành vi xâm phạm và có cơ chế khiếu nại. Tuy nhiên, van Beemen đã phỏng vấn một số cựu nhân viên tuần tra và những người chịu ảnh hưởng bởi hoạt động bảo tồn tại nhiều quốc gia châu Phi. Ông liên tục gặp một vấn đề cốt lõi: định nghĩa “săn trộm” của tổ chức bị mở rộng quá mức. Một số người dân địa phương chỉ săn bắt để gia đình sử dụng lại bị đối xử như những kẻ săn trộm chuyên nghiệp có liên hệ với mạng lưới tội phạm quốc tế. Tại Zambia, các cựu nhân viên tuần tra nói với ông rằng người bị giam vì cáo buộc săn trộm có thể phải chịu “đánh đập, thậm chí có thể là tra tấn cực kỳ nghiêm trọng”.

Nền tảng tư tưởng của tổ chức cũng gây nhiều tranh cãi. African Parks do doanh nhân Hà Lan Paul Fentener van Vlissingen sáng lập. Van Beemen viết trong sách rằng người này được cho là có đánh giá thấp về người châu Phi và trong thập niên 1980 đã phản đối các biện pháp trừng phạt kinh tế quốc tế đối với chế độ apartheid ở Nam Phi. Một cựu đối tác thân cận với người sáng lập nói với van Beemen rằng giới lãnh đạo cấp cao được cho là coi người châu Phi thiếu nguồn vốn và năng lực quản lý cần thiết để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên của chính họ. Trong thời kỳ đầu, trụ sở African Parks đặt tại Hà Lan; theo mô tả của van Beemen, nhân viên ở đó thường trải bản đồ châu Phi ra để lên kế hoạch tiếp quản khu bảo tồn nào tiếp theo.

“Đối với tôi, rất khó để không liên tưởng đến những người thực dân vài thế kỷ trước nhìn vào chính tấm bản đồ đó và tìm kiếm cơ hội mở rộng thuộc địa”, van Beemen nói với Deutsche Welle. African Parks bác bỏ cách mô tả này, nhấn mạnh rằng họ đã ký nhiều hợp đồng với chính phủ các nước châu Phi trên cơ sở “thiện chí và tôn trọng lẫn nhau”.

Ảnh hưởng của vụ bê bối không chỉ giới hạn ở lục địa châu Phi. Ngoài việc Hoàng tử Harry rời vị trí, tiền từ châu Âu và Đức cũng được chuyển tới các dự án bảo tồn có African Parks tham gia. Tổ chức nói nguồn tài trợ này giúp họ hợp tác với cộng đồng địa phương, đồng thời cho biết người dân địa phương sinh sống trên 64% diện tích do họ quản lý và 90% số công viên cho phép tiếp cận tài nguyên hợp pháp. Tuy nhiên, van Beemen chỉ ra rằng khi thiếu giám sát đầy đủ và cơ chế giải trình, những tuyên bố này không thể được kiểm chứng. Báo cáo lẽ ra phải làm rõ những gì cộng đồng Baka đã trải qua đến nay vẫn đóng kín với chính phủ Congo, các nhà tài trợ châu Âu và công chúng.