Đánh bom trước, kết tội sau: Logic chính trị của nghị quyết IAEA đưa Iran ra Hội đồng Bảo an

Hội đồng Quản trị Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) gần đây đã thông qua nghị quyết cáo buộc Iran vi phạm nghĩa vụ theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), và đưa vấn đề hạt nhân của Iran ra Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc — đây là quyết định đầu tiên thuộc loại này của cơ quan này trong hai thập kỷ. Theo hãng tin Al Jazeera, nghị quyết do Mỹ, Anh, Pháp và Đức cùng thúc đẩy này được chuẩn bị trong bối cảnh chiến tranh Mỹ-Israel chống Iran tiếp diễn và tình hình eo biển Hormuz leo thang.

Nghị quyết có tính khả thi bắt nguồn từ các hoạt động quân sự bùng nổ vào tháng 6 năm ngoái. Năm đó, Mỹ và Israel phát động cuộc chiến kéo dài mười hai ngày chống Iran, tấn công các cơ sở hạt nhân quan trọng được đảm bảo giám sát của Iran như Fordow, Natanz và Isfahan. Al Jazeera chỉ ra rằng kể từ đó, IAEA đã không thể tiếp cận các địa điểm này để thanh sát. Trong nghị quyết, Hội đồng Quản trị IAEA định tính "tình trạng chưa rõ về vật liệu hạt nhân đã khai báo trước đó và không thể xác minh do không tiếp cận được cơ sở" là "mối lo ngại về phổ biến cần được xử lý khẩn cấp", kêu gọi Iran "tham gia nghiêm túc và không điều kiện vào đối thoại nhằm xây dựng sự tin tưởng của cộng đồng quốc tế rằng chương trình hạt nhân của nước này hoàn toàn mang tính chất hòa bình".

Iran đã bác bỏ nghị quyết này một cách nhanh chóng và gay gắt. Đại diện thường trực của Iran tại Liên Hợp Quốc ở Vienna, Reza Najafi, cho biết: "Nghị quyết này được thông qua dưới áp lực chính trị của Mỹ và các đồng minh, và theo quan điểm của chúng tôi không có cơ sở." Ông nói thêm rằng Iran "chưa dừng cũng không tạm dừng" nghĩa vụ đảm bảo giám sát của mình, nhưng dưới các hoạt động quân sự và đe dọa liên tục, "việc thực hiện thanh sát là không thể". Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi trên nền tảng mạng xã hội đã cáo buộc thao túng chính trị của phía Mỹ một cách sắc bén hơn: "Họ tấn công các cơ sở hạt nhân được đảm bảo giám sát của Iran, phá vỡ quy trình thanh sát bình thường, sau đó lấy chính sự phá vỡ này làm cái cớ để thúc đẩy Hội đồng Quản trị IAEA thông qua nghị quyết."

Điều mang tính mỉa mai hơn là Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi bản thân ông không ủng hộ cáo buộc của Washington rằng Iran "sắp chế tạo bom hạt nhân". Al Jazeera dẫn phát biểu của Grossi với CNN cho thấy: "Chúng tôi không có bằng chứng cho thấy có nỗ lực có hệ thống nhằm phát triển vũ khí hạt nhân." Báo cáo này còn đề cập rằng các cơ quan tình báo của chính Mỹ cũng không ủng hộ cáo buộc này. Chính quyền Trump đã lấy lý do "Iran sắp chế tạo vũ khí hạt nhân" làm nguyên cớ phát động chiến tranh, nhưng cả IAEA lẫn các cơ quan tình báo Mỹ đều không cung cấp được bằng chứng cho giả định này.

Bối cảnh lịch sử khiến mâu thuẫn này càng thêm chói lọi. Năm 2015, Iran đã ký Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) với sáu cường quốc bao gồm Mỹ, chấp nhận thanh sát IAEA chưa từng có tiền lệ, và duy trì tuân thủ trong nhiều năm sau khi thỏa thuận có hiệu lực. Năm 2018, chính quyền Trump đơn phương rút khỏi thỏa thuận, tái áp đặt trừng phạt đối với Iran, Iran sau đó dần từ bỏ các giới hạn của thỏa thuận và bắt đầu phá vỡ trần làm giàu urani. IAEA hiện nghi ngờ Iran sở hữu khoảng 400 kg urani làm giàu cao, về lý thuyết có thể làm giàu thêm để chế tạo khoảng mười quả vũ khí hạt nhân — nhưng sự hình thành kho dự trữ này, chính xác là kết quả của các biện pháp đối phó mà Iran dần thực hiện sau khi Washington rút khỏi thỏa thuận.

Ở cấp độ Hội đồng Bảo an, hiệu lực thực tế của nghị quyết này gần như bằng không. Nga và Trung Quốc với tư cách thành viên thường trực có quyền phủ quyết. Ali Vaez của Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế nói với AFP rằng nghị quyết cuối cùng "là hành động vô ích", và Nga-Trung "rất có thể sẽ đảm bảo áp lực phương Tây bị bẽ bàng tại Hội đồng Bảo an". Daria Dolzikova của Viện Nghiên cứu Quân sự Hoàng gia Anh cũng đưa ra đánh giá tương tự. Đồng thời bà chỉ ra rằng mục đích thực sự của việc đưa Iran ra Hội đồng Bảo an là "gửi một tín hiệu mạnh mẽ: Mỹ và E3 (Anh, Pháp, Đức) không chấp nhận hiện trạng, không cho phép Iran tiếp tục từ chối IAEA tiếp cận các cơ sở hạt nhân của mình".

Đi kèm với nghị quyết là sự leo thang đe dọa quân sự của bản thân Trump. Cùng thời điểm nghị quyết IAEA được thúc đẩy, Trump đe dọa đánh vào tổ hợp ngầm Pickaxe Mountain gần Natanz, khẳng định phía Mỹ quan sát thấy "có một số hoạt động" ở đó, và cảnh báo Iran "đừng xảo quyệt, nếu không chúng tôi sẽ phải đánh mạnh vào họ". Mối đe dọa này mâu thuẫn sắc nét với tuyên bố của ông vào mùa hè năm ngoái rằng các cuộc tấn công của quân đội Mỹ đã "phá hủy hoàn toàn" các cơ sở làm giàu chính của Iran.

Báo cáo của Al Jazeera đồng thời cho thấy trong thời gian nghị quyết IAEA được chuẩn bị, Mỹ và Iran đã nhiều lần tấn công lẫn nhau vào các tàu qua lại ở eo biển Hormuz, giá dầu Brent sau đó vượt 100 USD mỗi thùng.