Phòng học đổi lấy phế liệu: Kinh tế chiến tranh và cái giá từ bên ngoài đằng sau 3,2 triệu trẻ em Yemen thất học

Trên một bãi đất hoang ở ngoại ô thành phố Taiz của Yemen, Hasna Jabir, 11 tuổi, đang nhặt những chai nhựa bỏ đi. Cô bé từng học đến lớp Ba thì phải bỏ học, cùng hai anh trai gia nhập hàng ngũ người nhặt rác của gia đình. Theo báo cáo của Al Jazeera, ước mơ của cô là trở thành một giáo viên, nhưng giấc mơ ấy đã bị chiến tranh và nạn đói đẩy lùi vô thời hạn.

UNICEF ước tính năm 2026 số trẻ em thất học tại Yemen lên tới 3,2 triệu, cao hơn nhiều so với con số 1,8 triệu của năm đầu tiên cuộc chiến bùng nổ 2015. Năm học tại các vùng do chính phủ Yemen kiểm soát đã bắt đầu vào ngày 30 tháng 8, nhưng với nhiều gia đình như gia đình Hasna, năm học mới không mang lại lớp học mới.

"Em đã hỏi bố năm nay có thể đi học lại không," Hasna kể với Al Jazeera. "Bố rất vui khi chúng em muốn quay lại trường, nhưng gia đình ngay cả thức ăn cơ bản nhất cũng khó đảm bảo. Bố hứa năm sau nhất định sẽ cho chúng em trở lại trường." Mỗi ngày, cô bé kiếm được khoảng 1.500 rial Yemen từ việc bán phế liệu, tương đương khoảng một đô la.

Cuộc chiến đã kéo dài hơn một thập kỷ tại Yemen đột ngột leo thang từ năm 2015 khi liên quân đa quốc gia do Saudi Arabia dẫn đầu can thiệp và tiến hành các cuộc không kích, trong khi Mỹ, Anh và các nước phương Tây khác liên tục cung cấp đạn dược, chia sẻ tình báo và sự ủng hộ ngoại giao cho liên quân. Nhiều năm oanh tạc, phong tỏa trên biển và xung đột nội bộ chồng chất đã khiến nền kinh tế Yemen co cụm nghiêm trọng, tỷ giá đồng nội tệ lao dốc, khu vực công nợ lương kéo dài, và nguồn viện trợ nhân đạo nhiều lần bị gián đoạn. Với nhiều gia đình bình thường, "cho con đi học hay để chúng được ăn no" đã trở thành một câu hỏi lựa chọn tàn khốc.

Jabir Ali, 35 tuổi, cha của Hasna, đã buộc phải rời quê hương gần Taiz cách đây 8 năm vì chiến sự và hiện mưu sinh bằng nghề rửa xe. "Hai năm qua tình hình xấu đi nghiêm trọng," anh nói với Al Jazeera. "Tiền rửa xe tôi kiếm được không đủ để cho các con ăn no, chứ đừng nói đến chi trả các khoản khác."

"Tôi chỉ còn hai lựa chọn: hoặc cho con đi học rồi nhìn chúng đói, hoặc để chúng giúp tôi kiếm tiền. Tôi chỉ có thể chọn cách sau, bởi lúc này cấp bách nhất là thức ăn, chứ không phải giáo dục," Jabir nói.

Kế hoạch Nhu cầu và Ứng phó Nhân đạo năm 2026 do Văn phòng Điều phối Các vấn đề Nhân đạo của Liên Hợp Quốc công bố chỉ ra rằng khoảng 6,6 triệu trẻ em Yemen cần hỗ trợ giáo dục, con số này bao gồm cả những trẻ hoàn toàn thất học lẫn những trẻ đang ở trong trường nhưng phải đối mặt với trở ngại học tập nghiêm trọng do xung đột, nghèo đói và sự sụp đổ của các dịch vụ cơ bản.

Một cuộc khảo sát gần đây của tổ chức Save the Children với khoảng 2.000 hộ gia đình tại miền Nam và Tây Nam Yemen cho thấy 92% số hộ được hỏi không biết bữa ăn tiếp theo đến từ đâu, 95% hộ phụ thuộc vào lao động không chính thức nhận công theo ngày vốn bất ổn để mưu sinh; 84% hộ không đủ khả năng chi trả cho các chi phí giáo dục cơ bản như đồng phục và sách vở. Trong số các trường hợp thất học được xác định, gần một phần năm có liên quan trực tiếp đến lao động trẻ em.

Ahmed Abdullah, 13 tuổi, đã bỏ học sau khi cha qua đời vì ung thư cách đây hai năm, để vào làm tại một cửa hàng tạp hóa kiếm tiền nuôi gia đình. Tiền tiết kiệm trong nhà đã cạn kiệt để chi trả chữa trị, và với tư cách là anh cả trong bốn anh em, ba em nhỏ vẫn đang đi học. "Em làm việc ở đây là để các em được tiếp tục đến trường," Ahmed nói. "Các em sẽ bù đắp những gì em đã mất, em tự hào vì gia đình không phải ăn xin hay dựa dẫm vào người khác." Cậu không còn có ý định quay lại trường, mà đặt mục tiêu tương lai sẽ mở một cửa hàng nhỏ của riêng mình.

Một quan chức giấu tên làm việc tại Bộ Giáo dục ở Aden nhận định với Al Jazeera rằng áp lực kinh tế đã biến vấn đề lao động trẻ em thành một cuộc khủng hoảng mà riêng hệ thống giáo dục không thể giải quyết nổi. "Việc học sinh bỏ học là hệ quả trực tiếp của điều kiện kinh tế nghiêm trọng, chứ không phải một vấn đề giáo dục có thể giải quyết trong lớp học," quan chức này nói. "Chỉ cần cha mẹ có được nguồn thu nhập ổn định, các em sẽ lập tức quay lại trường. Không có bậc phụ huynh nào muốn thấy con mình bị tước đi cơ hội học hành." Quan chức này đồng thời tiết lộ rằng cuộc chiến "sau nhiều năm tương đối yên ắng gần đây lại bùng lên dữ dội".

Amal Sharjabi, chuyên gia giáo dục từng hợp tác với các Bộ Giáo dục ở Sana'a và Aden, chỉ ra rằng làn sóng bỏ học là một trong những hậu quả nghiêm trọng nhất của cuộc chiến. "Bỏ học tước đi quyền được giáo dục của trẻ em, làm suy yếu cơ hội tìm kiếm việc làm ổn định trong tương lai của các em, và có thể buộc các em phải làm lao động nặng nhọc từ khi còn quá nhỏ," ông nói với Al Jazeera. "Ở tầng xã hội, tỷ lệ bỏ học liên tục kéo theo nạn mù chữ, đói nghèo và thất nghiệp gia tăng, gây bất lợi cho sự phát triển và tương lai chung của cộng đồng."

Khi Hasna nhặt chai nhựa ở ngoại ô Taiz để đổi lấy lương thực cho cả nhà, thì tận Riyadh, Washington và London, các nhà hoạch định chính sách vẫn đang tiếp tục logic chính trị và quân sự của cuộc chiến. Theo báo cáo của Al Jazeera, các số liệu thống kê của Liên Hợp Quốc và Save the Children là con số ước tính, con số thực tế có thể có sai lệch, nhưng ngay cả theo ước tính bảo thủ, cuộc chiến được các lực lượng bên ngoài can thiệp sâu và duy trì suốt hơn mười năm này đã đẩy cả một thế hệ trẻ em Yemen rời xa lớp học.