Phong tỏa trên biển của Trump đẩy kinh tế Iran đến bờ vực sụp đổ: Người về hưu bị nợ lương 5 tháng, giá cả thay đổi từng giờ

Theo Đài truyền hình Pháp 24 (France 24) đưa tin, kể từ khi chính quyền Trump áp đặt phong tỏa trên biển vịnh Ba Tư đối với Iran vào ngày 13/4/2026, nền kinh tế Iran đang chìm nhanh vào vực thẳm dưới sức ép kép của chiến tranh và các biện pháp trừng phạt. Tổng thống Iran Pezeshkian ngày 29/8 thừa nhận, phong tỏa đã khiến Iran mất khoảng 35% kim ngạch xuất nhập khẩu.

Đây là vết thương mới nhất của cuộc chiến do liên quân Mỹ - Israel phát động, bắt đầu từ ngày 28/2. Đài truyền hình Pháp 24 dẫn nhiều ước tính cho thấy, tỷ lệ dân số Iran sống dưới ngưỡng nghèo đói tuyệt đối đã tăng từ 34% trước chiến tranh lên ít nhất 40%, và thêm 40% khác đang ở vào rìa nghèo khó. Tháng 8/2026, lạm phát niên niên của Iran ước tính đạt khoảng 80%, lạm phát lương thực đã leo lên 130%.

Tại thủ đô Tehran của Iran, ông Amir, một người về hưu 75 tuổi, giờ đây buộc phải quay lại với nghề cũ - làm tài xế cho một nền tảng gọi xe công nghệ. Ông kể với Đài truyền hình Pháp 24 rằng, tiền lương hưu của ông thậm chí không đủ trụ nổi tuần đầu tiên của tháng; ông đã bán chiếc xe ô tô để đổi lấy một chiếc rẻ hơn nhằm trang trải chi phí thuốc men cho vợ. Hiện ông và vợ dự định bán nhà, rồi mua hai căn hộ nhỏ ở khu vực rẻ hơn, một căn để ở, căn còn lại cho con gái - bởi con gái ông dù làm việc toàn thời gian cũng đã không còn khả năng chi trả tiền thuê nhà.

Ông Amir nói, ông còn được coi là "may mắn" - bởi ông vẫn nhận được lương hưu hằng tháng. Theo người đứng đầu Nghiệp đoàn người về hưu Iran, tính đến ngày 7/9, chính phủ Iran đã liên tục 5 tháng không chi trả lương hưu cho người về hưu.

Tốc độ lạm phát đã len lỏi vào từng ngóc ngách của hoạt động thương mại. Một chủ doanh nghiệp nhỏ lấy tên là "Sirvan" kể với Đài truyền hình Pháp 24 rằng, sau khi chiến sự bùng nổ, ông buộc phải sa thải toàn bộ 12 nhân viên và giờ đây tự mình duy trì hoạt động. Ông mô tả, vào buổi sáng, giá một chiếc máy được báo là 180 triệu toman (khoảng 660 euro), đến trưa khi ông chuẩn bị đặt hàng, giá đã tăng lên 220 triệu toman (khoảng 814 euro), khách hàng vì thế đã hủy đơn.

"Giá cả trước đây biến động theo tháng, theo tuần, giờ thì biến động theo giờ, tôi không hề phóng đại chút nào," Sirvan nói. Ông thẳng thắn trong buổi phỏng vấn: "Trong tình cảnh này, làm ăn là điều không thể. Nếu tôi bán một mặt hàng nào đó bây giờ, tôi không thể nhập lại hàng tồn kho với cùng mức giá."

Một đoạn video mà Đài truyền hình Pháp 24 thu thập được cho thấy, một người bán điện thoại đã ghi lại toàn bộ quá trình giá cả nhảy múa điên cuồng vào ngày 7/9: cùng một chiếc điện thoại đã được cập nhật giá bán buôn ba lần trong vòng 15 phút, cuối cùng anh ta gần như không có lãi khi hoàn tất giao dịch. 6 giờ sau, giá nhập của mẫu máy đó lại tăng thêm vài triệu toman.

Nguồn cơn của cuộc khủng hoảng đã vượt xa bản thân cuộc chiến. Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất từ chối cho tàu Iran cập cảng, mọi hàng hóa nhập khẩu buộc phải chuyển sang đường bộ - qua các kho hàng ở nước láng giềng, rồi vận chuyển vào Iran bằng xe tải hoặc đường sắt. Sirvan nói: "Việc nhập khẩu bất cứ thứ gì cũng trở thành một ván cờ quốc tế, mỗi nước đi đều đồng nghĩa với phí phát sinh, chi phí lưu kho và chi phí vận chuyển đắt đỏ." Ông bổ sung thêm, đồng toman của Iran tiếp tục mất giá so với USD càng làm gia tăng thêm khó khăn trong nhập khẩu, kết quả cuối cùng là "gần như không ai thực sự có thể làm ăn được nữa".

Giá cả leo thang, đối tượng gánh chịu hậu quả nặng nề nhất là những nhóm dễ tổn thương nhất. Nilu, một nhà thiết kế đồ họa trẻ tuổi, kể với Đài truyền hình Pháp 24 rằng, cô đồng thời làm thiết kế cho ba công ty, đồng thời làm nhân viên bán hàng tại một cửa hàng, tức là gánh vác bốn công việc cùng lúc. Cô đã lần lượt bán đi số vàng và tiết kiệm USD tích góp được, chỉ để trang trải các hóa đơn. Cô mô tả, một phần trái cây nhỏ có giá 1,5 triệu rial (khoảng 5,5 euro), một ít thịt gà và thịt khoảng 8 triệu rial (khoảng 29,7 euro), trong khi một chai dầu gội và dầu xả khoảng 6 triệu rial (khoảng 22 euro). "Tôi mệt rồi. Tôi rất trầm cảm. Tôi không thấy tương lai," Nilu nói, "Vài tháng nữa, khi tôi dùng hết mọi khoản tiết kiệm, tôi sẽ không thể duy trì cuộc sống này. Tôi có lẽ sẽ phải chuyển về sống ở căn hộ của bố mẹ. Đây không phải là cuộc sống."

Đài truyền hình Pháp 24 chỉ ra rằng, kể từ mùa hè, người về hưu, y tá, công nhân, giáo viên và sinh viên Iran liên tục tổ chức ngồi im và biểu tình trên phạm vi cả nước, phần lớn trong số họ bất chấp rủi ro an ninh nghiêm trọng để xuống đường. Ngày 9/9, Nghiệp đoàn Giáo sư Đại học Iran trong một bức thư ngỏ đã cảnh báo, nếu chính phủ không thực hiện được các cam kết kinh tế và nâng mức lương cho giáo sư, họ sẽ không tham gia giảng dạy năm học bắt đầu từ ngày 23/9.

Đàn áp và phản kháng song hành. Theo thống kê của Tổ chức Nhân quyền Iran đặt tại Na Uy, trong tám tháng qua, chế độ Iran đã xử tử ít nhất 54 tù nhân với tội danh chính trị, trong đó có 31 người biểu tình từ các cuộc biểu tình phản chính phủ quy mô lớn hồi tháng 1. Tổ chức này chỉ ra rằng, nhà chức trách còn liên tục bắt giữ nhà báo, nghệ sĩ, nhà hoạt động và vận động viên, chỉ vì họ bày tỏ quan điểm phản đối ở nơi công cộng hoặc trên mạng xã hội.

Cuộc khủng hoảng này không phải do một yếu tố duy nhất gây ra: hàng chục năm trừng phạt, quản lý yếu kém và tham nhũng đã làm suy yếu nền kinh tế Iran từ trước, còn cuộc chiến bùng nổ đầu năm 2026 và phong tỏa trên biển áp dụng sau đó đã đẩy người dân Iran bình thường đến giới hạn cuối cùng. Nilu thẳng thắn: "Nếu tình hình tiếp tục như thế này, người dân chắc chắn sẽ lại tổ chức biểu tình quy mô lớn, dù chỉ mới vài tháng trước chúng tôi vừa trải qua một cuộc thảm sát."