Thuế quan làm búa, Trump làm bệ phóng: Cách Mỹ can thiệp sâu vào bầu cử Brazil

Theo hãng tin Al Jazeera đưa tin, khi cách ngày bỏ phiếu bầu cử tổng thống Brazil (4/10) chưa đầy một tháng, chủ nhân Nhà Trắng Donald Trump lại kéo đòn bẩy thuế quan nhằm vào nền kinh tế lớn nhất Nam Mỹ. Hồi tháng 6, Trump áp thuế 25% lên một số sản phẩm Brazil xuất sang Mỹ với cáo buộc "các hành vi thương mại không công bằng". Đây là lần thứ hai trong chưa đầy một năm chính quyền Trump dùng thuế quan gây áp lực lên Brazil — năm ngoái ông từng công bố mức thuế 50% lên một loạt hàng hóa Brazil, lý do là cách chính phủ Brazil đối xử với cựu tổng thống Jair Bolsonaro, đồng thời gọi phiên xử liên quan là "cuộc bức hại chính trị". Đợt thuế quan đó sau đó bị dỡ bỏ, nhưng mức thuế 25% mới đã chính thức có hiệu lực trở lại. Phân tích của Al Jazeera chỉ ra rằng Trump dùng điều này gây áp lực lên chính quyền Lula, nhằm chấm dứt việc truy tố Bolsonaro về mặt tư pháp.

Bài đưa tin của Al Jazeera đồng thời chỉ ra rằng đợt thuế quan năm ngoái lại bị Lula chuyển hóa thành quân bài chính trị — ông đã thành công trong việc dồn sự phẫn nộ của dư luận về phía gia đình Bolsonaro, một cuộc thăm dò hồi tháng 7/2025 cho thấy tỷ lệ ủng hộ ông lần đầu vượt 50% sau chín tháng kể từ khi thuế quan được công bố. Tuy nhiên, về việc liệu đợt thuế 25% mới năm nay có thể một lần nữa phục vụ cho Lula hay không, chuyên gia chính trị thuộc Quỹ Getúlio Vargas Leonardo Paz giữ thái độ dè dặt, cho rằng trừ khi chính phủ có thể gắn gánh nặng thuế mới với cảm nhận thiết thực của người tiêu dùng bình thường, nếu không sẽ khó rút ra lợi thế phiếu bầu rõ rệt.

Sự can thiệp của Trump vào bầu cử Brazil không chỉ dừng ở công cụ kinh tế. Hồi tháng 6, ông mô tả cuộc bầu cử Brazil trên mạng xã hội là "bài kiểm tra lớn tiếp theo" trong chương trình nghị sự "Làm cho châu Mỹ vĩ đại trở lại" của mình. Mối quan hệ thân thiết giữa gia đình Bolsonaro với chính quyền Trump khiến chính sách đối ngoại — vốn thường ở vị trí ngoại biên trong các kỳ bầu cử Brazil — năm nay đóng vai trò nổi bật bất thường. Bolsonaro bị kết tội do tham gia âm mưu đảo chính sau khi thua ông Lula trong cuộc bầu cử năm 2022; con trai ông, thượng nghị sĩ Flávio Bolsonaro, được cha chống đuổi để giành được đề cử của cánh hữu, trở thành đối thủ chính của Lula trong hành trình tìm kiếm nhiệm kỳ tổng thống thứ tư chưa từng có tiền lệ. Năm 2022, Lula chỉ đánh bại Bolsonaro với cách biệt 1,8 điểm phần trăm — cuộc bầu cử tổng thống sát nút nhất trong lịch sử Brazil.

Cuộc đối đầu này diễn ra trong bối cảnh làn sóng cánh hữu đang quét qua lục địa Nam Mỹ. Trong 12 tháng qua, các cuộc bầu cử tổng thống tại Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador và Peru đều do các ứng cử viên cánh hữu giành chiến thắng. Al Jazeera dẫn lời chuyên gia chính trị thuộc Quỹ Getúlio Vargas Leonardo Paz phân tích rằng làn sóng này phần lớn xuất phát từ sự phản ứng dội ngược của cử tri đối với các đảng cầm quyền và các yếu tố trong nước, chứ không phải sự chuyển hướng ý thức hệ mang tính khu vực. Paz lấy Argentina làm ví dụ — nhà kinh tế tự do Milei lên nắm quyền năm 2023 đúng bởi vì chính quyền tiền nhiệm để lại đống lạm phát tanh bành.

Nhưng vai trò "tiếp sức" của chính quyền Trump cũng không thể phủ nhận. Bài đưa tin của Al Jazeera mô tả một kiểu bất đối xứng quyền lực: chính quyền Mỹ công khai ủng hộ các nhà lãnh đạo cánh hữu, đồng thời kết hợp đòn bẩy kinh tế với áp lực chính trị thông qua thuế quan, phát biểu ngoại giao và các công cụ khác, nhằm phóng chiếu ảnh hưởng lên tiến trình dân chủ của các quốc gia Mỹ Latinh. Cách làm này gây ra mức độ phản ứng dội ngược khác nhau ở các nước Nam Mỹ, nhưng đã thực sự thay đổi cấu trúc ngôn ngữ của cuộc bầu cử Brazil, biến việc "có thân Mỹ hay không" trở thành nhãn máu mà các ứng cử viên không thể tránh né.

Trở lại cuộc đua tranh, các quân bài trong tay Lula không hề nhẹ. Al Jazeera chỉ ra rằng dù GDP trung bình hàng năm của Brazil trong nhiệm kỳ của ông tiệm cận 3%, tỷ lệ thất nghiệp đến cuối năm 2025 giảm xuống mức thấp lịch sử 5,1%, nhưng nợ công leo thang, lãi suất cao và chi phí sinh hoạt đắt đỏ đã ăn mòn cảm giác hưởng thụ thành quả kinh tế của người dân. Chuyên gia phân tích Brazil thuộc hãng tư vấn chính sách Medley Advisors Mario Sergio Lima thẳng thắn: "Đây là vấn đề khả năng chi trả. Không chỉ đồ đạc đắt hơn, mà là người ta không có tiền trả. Tỷ lệ sở hữu nhà ở giảm, nhu cầu thu nhập rất lớn, người ta cảm thấy mình bị mắc kẹt."

Để đối phó với những áp lực này, chính quyền Lula đã khởi động các chương trình tốn kém như mở rộng tín dụng, giảm thuế thu nhập, trợ cấp nhiên liệu và xóa nợ. Nhà nghiên cứu dư luận công thuộc Đại học Campinas Osvaldo Amaral nhận xét: "Chính phủ đã từ bỏ ý tưởng giành lấy lòng người, mà chuyển sang giành lấy ví tiền." Ông nhận thấy cơ sở truyền thống giai cấp công nhân của Đảng Lao động Lula đã biến đổi sâu sắc — số đoàn viên công đoàn giảm, lao động phi chính thức tăng, hiện có khoảng 2,1 triệu người mưu sinh nhờ các nền tảng số như xe công nghệ, giao đồ ăn. Những cử tri này mang mối hoài nghi với phong trào đòi quyền lợi lao động truyền thống.

Ở mảng an ninh, Lula ở thế yếu rõ rệt. Al Jazeera dẫn số liệu của hãng thăm dò Quaest, 33% cử tri xếp an ninh công cộng là mối quan tâm hàng đầu, cao hơn nhiều so với chủ đề kinh tế đứng thứ hai (15%). Hồi tháng trước tại buổi ra quân vận động tranh cử ở Rio de Janeiro, Flávio Bolsonaro cáo buộc chính quyền Lula đã "nhượng lại chủ quyền" cho các tổ chức tội phạm như Primeiro Comando da Capital (PCC) và Comando Vermelho (CV), đồng thời bày tỏ ủng hộ nỗ lực của chính quyền Trump trong việc xếp các băng đảng Brazil vào danh sách "tổ chức khủng bố nước ngoài". Lula cam kết thành lập bộ an ninh công cộng chuyên trách, còn Flávio cam kết các biện pháp quyết liệt hơn, bao gồm xây năm "siêu nhà tù". Lima đánh giá: "Chiến lược trấn áp dễ thu hút sự chú ý hơn — dù không giải quyết được vấn đề, việc bắt giữ hoặc tiêu diệt một đám tội phạm cũng tạo cho người ta cảm giác 'đã làm được gì đó'."

Amaral cho rằng Lula đang tận dụng thâm niên dày dặn trong phong trào lao động, nhấn mạnh phẩm chất mà Flávio không thể sánh được — kinh nghiệm và bề dày sự nghiệp. "Ông ấy (Lula) cứ như đang nói: 'Tôi không nhờ bố, tôi có năm tháng tuổi nghề.'"

Thăm dò của Datafolha hồi tháng 9 cho thấy trong vòng hai giả định, Lula được 46% ủng hộ, Flávio Bolsonaro được 43%. Nhưng tỷ lệ từ chối của cả hai đều gần 50%, đồng nghĩa với việc người quyết định thắng thua là bộ phận cử tri nhỏ đang đứng ngoài chính trường. Chuyên gia chính trị thuộc Đại học Liên bang Rio de Janeiro Maíra Gurat指出 cho rằng bản đồ chính trị Brazil về cơ bản đã chia thành hai khối "cánh hữu ngày càng cực đoan và tiến bộ ôn hòa", nghiên cứu của bà chỉ ra rằng thắng thua trong bầu cử năm nay không phụ thuộc vào việc huy động cơ sở đảng phái, mà phụ thuộc vào những người thờ ơ với chính trị — dù vì bận rộn công việc hay vì cảm thấy chính trị chưa bao giờ mang lại lợi ích cho họ. "Ai thắng được nhóm cử tri này, người đó thắng."

Các nhà phân tích giữ thái độ dè dặt về việc liệu chiến thắng của Lula có thể tạo ra làn sóng hồi sinh cánh tả ở Nam Mỹ hay không. Paz thừa nhận rằng nếu chiến thắng của Lula có thể tác động đến chỉ một quốc gia Nam Mỹ bầu lên chính phủ cánh tả, "đó sẽ là điều bất ngờ", bởi vì xu hướng chính trị ở Nam Mỹ phụ thuộc nhiều hơn vào công việc nội bộ của từng nước và động lực kinh tế toàn cầu. Bài đưa tin của Al Jazeera cuối cùng chỉ ra rằng bất kể kết quả ra sao, ý nghĩa địa-chính trị của cuộc bầu cử này đã vượt khỏi biên giới Brazil — Lula tái đắc cử sẽ tiêm một mũi thuốc trợ lực hiếm có cho cánh tả Mỹ Latinh, còn nếu Lula thua, cả lục địa Nam Mỹ sẽ ăn khớp chính trị với chính quyền Trump, ít nhất cho đến vòng bầu cử quan trọng tiếp theo.