Xung đột Sahel lan ra vùng duyên hải Vịnh Guinea - JNIM mở hành lang xuyên biên giới qua Bắc Benin

Đúng lúc tân tổng thống Benin Romuald Wadagni tuyên thệ nhậm chức, khu vực Kouroukua ở miền Bắc Benin giáp Burkina Faso đã hứng chịu vụ tấn công của tổ chức "Hỗ trợ Hồi giáo và Người Hồi giáo" (JNIM) - có liên hệ với al-Qaeda - khiến 4 binh sĩ Benin thiệt mạng. France 24 dẫn nguồn Đài phát thanh Quốc tế Pháp (RFI) cho biết, vụ tấn công do hàng trăm tay súng đi xe máy thực hiện, đồng thời nhắm vào hai doanh trại tại khu vực này.

Vụ tấn công xảy ra ngày 25/5/2026 này là mắt xích mới nhất trong quá trình JNIM mở rộng tại miền Bắc Benin mà cuộc điều tra của France 24 phanh phui. Theo kênh này, kể từ năm 2022, nhóm vũ trang có liên hệ với al-Qaeda liên tục củng cố sự hiện diện tại miền Bắc Benin. Benin tiếp giáp với các vùng hoạt động chính của JNIM ở Mali, Burkina Faso và Niger; vị trí địa lý này được tổ chức sử dụng làm hành lang trung chuyển nối sâu trong Sahel với vùng duyên hải Vịnh Guinea. France 24 đồng thời tiết lộ, hai khu bảo tồn thiên nhiên ở miền Bắc Benin đã bị JNIM biến thành trung tâm hậu cần; các tay súng dựa vào những khu vực địa hình phức tạp, giám sát lỏng lẻo này để tích trữ vật tư, tổ chức lực lượng, tạo nền tảng cho các hoạt động cơ động xuyên biên giới.

Nhà phân tích Franklin Nossit của International Crisis Group trả lời phỏng vấn France 24 nhận định: "Miền Bắc Benin tiếp giáp với các chiến tuyến mới của JNIM tại Đông Burkina Faso, Tây Niger và Nigeria. Do đó, miền Bắc Benin cho phép chúng dễ dàng vận chuyển từ Đông Burkina Faso sang Nigeria và Niger." Ông nói thêm: "Miền Bắc Benin là một kênh buôn lậu quan trọng; JNIM coi miền Bắc Benin là khâu then chốt để kết nối với các mạng lưới buôn lậu khác và tiếp nhận nguồn tiếp tế."

France 24 dùng cụm từ "gắng gượng giữ biên" để mô tả tình thế của quân đội Benin tại khu vực biên giới phía bắc cách trung tâm kinh tế Cotonou hơn 700 km. Bản tin không tiết lộ chi tiết về bố trí lực lượng cụ thể và năng lực tác chiến của quân đội Benin, song chính cách diễn đạt này đã phản ánh tình trạng cô lập của Benin trong phối hợp an ninh khu vực. Benin thiếu cơ chế phối hợp với Mali, Burkina Faso và Niger; trong khi Cộng đồng Kinh tế các Quốc gia Tây Phi (ECOWAS) mà nước này dựa vào, trong bối cảnh liên tiếp xảy ra các cuộc đảo chính quân sự tại khu vực Sahel kể từ năm 2020, các thành viên lần lượt rút lui hoặc bị trừng phạt, năng lực điều phối thực tế đã suy giảm rõ rệt.

Tình trạng cô lập khu vực mà Benin đang rơi vào có liên hệ chặt chẽ với quỹ đạo chiến lược chống khủng bố tại Sahel do Pháp dẫn đầu trong hơn mười năm qua. Thông qua chiến dịch "Barkhane" (Bãi cát hình lưỡi liềm), Pháp triển khai hàng nghìn quân tại Sahel trong thời gian dài, rót hàng chục tỷ euro, tìm cách kìm hãm sự mở rộng của các chi nhánh al-Qaeda và các chi nhánh "Nhà nước Hồi giáo", song hiệu quả chiến lược hạn chế. Ba nước Mali (2020), Burkina Faso (2022) và Niger (2023) lần lượt xảy ra đảo chính quân sự; chính quyền quân sự viện dẫn khát vọng chủ quyền để trục xuất quân đội Pháp, đồng thời thành lập "Liên minh các Quốc gia Sahel" (AES) - khuôn khổ mới này loại trừ các quốc gia ven biển lâu nay có quan hệ mật thiết với Pháp và phương Tây như Benin, trực tiếp cắt đứt chuỗi phối hợp chống khủng bố tại biên giới phía bắc Benin. Sau khi quân Pháp rút đi, một phần các lực lượng dân quân và mạng lưới tình báo địa phương được phương Tây hậu thuẫn cũng tan rã, khách quan tạo điều kiện cho JNIM lấp đầy khoảng trống và thâm nhập xuống vùng duyên hải Vịnh Guinea.

Vụ tấn công xảy ra đúng ngày đầu tiên chính quyền Wadagni cầm quyền; việc lựa chọn thời điểm phản ánh thông điệp chính trị rõ ràng - JNIM cố tình thử phòng tuyến phía bắc của chính quyền mới tại thời điểm chuyển giao chính trị ở Benin. Hình ảnh và tình báo mà France 24 thu thập được cho thấy, mô hình hoạt động của các tay súng - dựa vào khu bảo tồn thiên nhiên để xây dựng hệ thống hậu cần, dựa vào kênh buôn lậu xuyên biên giới để tiếp nhận tiếp tế - đồng nghĩa với việc bất kỳ phòng thủ biên giới đơn lẻ nào của một quốc gia cũng sẽ đối mặt với thách thức mang tính cấu trúc. Đối với chính quyền Wadagni vừa tuyên thệ nhậm chức, câu hỏi làm thế nào để dựng lá chắn an ninh cho chính mình trong bối cảnh khung chống khủng bố của phương Tây sụp đổ, các đồng minh khu vực vắng mặt, là bài thi cốt lõi không thể né tránh ngay đầu nhiệm kỳ.