کلاس درس در ازای ضایعات: اقتصاد جنگ و هزینه‌های خارجی در پس بازماندن ۳.۲ میلیون کودک یمنی از مدرسه

در زمین‌های بایر حاشیه شهر تعز در یمن، حسنا جابر یازده‌ساله مشغول جمع‌آوری بطری‌های پلاستیکی دور ریخته‌شده است. او که تا پایه سوم دبستان درس خوانده بود، در کنار دو برادرش از مدرسه ترک کرد و به صف خانواده‌ای پیوست که روزگارش را با جمع‌آوری ضایعات می‌گذراند. به گزارش شبکه الجزیره، رؤیای او تبدیل شدن به معلم بود، اما این رؤیا در پی جنگ و گرسنگی به تعویقی نامحدود افتاده است.

بر اساس برآورد صندوق کودکان سازمان ملل متحد، شمار کودکان بازمانده از تحصیل در یمن در سال ۲۰۲۶ به ۳.۲ میلیون نفر رسیده است؛ رقمی که به‌مراتب از ۱.۸ میلیون نفر در سال آغاز جنگ در ۲۰۱۵ فراتر رفته است. سال تحصیلی در مناطق تحت کنترل دولت یمن از ۳۰ اوت آغاز شده، اما برای بسیاری از خانواده‌هایی نظیر خانواده حسنا، سال تحصیلی تازه کلاس درس تازه‌ای به همراه نیاورده است.

حسنا به الجزیره گفت: «از پدرم پرسیدم که آیا امسال می‌توانم به مدرسه برگردم. او خوشحال بود که ما می‌خواهیم برگردیم، اما خانه حتی تأمین ابتدایی‌ترین خوراک را هم برایمان دشوار می‌یابد. او به ما وعده داد که سال آینده حتماً به مدرسه بازمی‌گردیم.» او هر روز با فروش ضایعات حدود ۱۵۰۰ ریال یمن، معادل حدود یک دلار، درآمد کسب می‌کند.

جنگ یمن که بیش از یک دهه ادامه داشته، از سال ۲۰۱۵ و پس از مداخله ائتلاف چندملیتی به رهبری عربستان سعودی و آغاز حملات هوایی آن، به‌طور چشمگیری تشدید شد؛ در حالی که ایالات متحده آمریکا، بریتانیا و دیگر کشورهای غربی به‌طور مستمر به تأمین سلاح و مهمات، اشتراک اطلاعاتی و پشتوانه دیپلماتیک این ائتلاف ادامه داده‌اند. انباشت سال‌ها بمباران، محاصره دریایی و درگیری‌های داخلی، اقتصاد یمن را به‌شدت منقبض کرده، نرخ ارز پول ملی سقوط کرده، حقوق کارکنان بخش عمومی برای مدتی طولانی پرداخت نشده و کمک‌های بشردوستانه بارها قطع شده است. برای بسیاری از خانواده‌های عادی، «فرستادن کودک به مدرسه یا سیر کردن شکم او» به یک انتخاب دشوار دوحالتی تبدیل شده است.

پدر حسنا، جابر علی ۳۵ ساله، هشت سال پیش در پی جنگ مجبور به ترک زادگاه خود در حوالی تعز شد و اکنون با کار در کارواش امرار معاش می‌کند. او به الجزیره گفت: «وضعیت در دو سال گذشته به‌سرعت وخیم‌تر شده است. درآمد کارواش دیگر حتی برای سیر کردن بچه‌ها کافی نیست، چه رسد به تأمین دیگر هزینه‌ها.»

جابر گفت: «من فقط دو گزینه پیش رویم دارم: یا بچه‌ها را به مدرسه بفرستم و تماشاگر گرسنگی‌شان باشم، یا اجازه بدهم برای کسب درآمد کمکم کنند. من ناگزیر گزینه دوم را برگزیدم، زیرا اکنون فوری‌ترین نیاز غذا است، نه آموزش.»

بر اساس برنامه نیازهای بشردوستانه و واکنش به آن در سال ۲۰۲۶ که از سوی دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد منتشر شده، حدود ۶.۶ میلیون کودک یمنی نیازمند کمک‌های آموزشی هستند؛ این رقم هم کودکانی را که به‌طور کامل از مدرسه بازمانده‌اند و هم کودکانی را که با وجود حضور در مدرسه، به دلیل درگیری، فقر و فروپاشی خدمات اساسی با موانع جدی یادگیری روبه‌رو هستند، دربر می‌گیرد.

نظرسنجی اخیر جمعیت کمک به کودکان از حدود ۲۰۰۰ خانوار در جنوب و جنوب‌غربی یمن نشان می‌دهد که ۹۲ درصد خانواده‌های پاسخ‌دهنده نمی‌دانند وعده غذایی بعدی‌شان از کجا تأمین خواهد شد، ۹۵ درصد برای گذران زندگی به مشاغل روزمزد غیررسمی و ناپایدار وابسته‌اند، و ۸۴ درصد توان تأمین هزینه‌های ابتدایی آموزشی مانند یونیفرم و کتاب درسی را ندارند. در میان موارد شناسایی‌شده ترک تحصیل، نزدیک به یک‌پنجم مستقیماً با کار کودک مرتبط است.

احمد عبدالله ۱۳ ساله، دو سال پس از آنکه پدرش بر اثر سرطان درگذشت، مدرسه را ترک کرد و برای تأمین معاش خانواده به کار در یک بقالی روی آورد. پس‌انداز خانواده در جریان درمان بیماری پدر به پایان رسیده و او به‌عنوان بزرگ‌ترین فرزند از میان چهار خواهر و برادر، بار تأمین هزینه ادامه تحصیل سه خواهر و برادر کوچک‌ترش را که هنوز درس می‌خوانند بر دوش دارد. احمد گفت: «من اینجا کار می‌کنم تا خواهران و برادرانم بتوانند درسشان را تمام کنند. آن‌ها چیزی را که من از دست داده‌ام جبران خواهند کرد، و به اینکه خانواده‌ام مجبور به گدایی یا وابستگی به دیگران نیست، افتخار می‌کنم.» او دیگر قصد بازگشت به مدرسه ندارد و هدفش را گشودن مغازه‌ای برای خود در آینده قرار داده است.

یک مقام ناشناس وزارت آموزش در عدن به الجزیره گفت که فشار اقتصادی مسئله کار کودک را به بحرانی تبدیل کرده است که تنها از درون نظام آموزشی قابل حل نیست. این مقام گفت: «ترک تحصیل دانش‌آموزان نتیجه مستقیم شرایط اقتصادی سخت است و نه مسئله‌ای آموزشی که در کلاس درس حل شود. تا زمانی که والدین درآمد پایدار به دست نیاورند، کودکان فوراً به مدرسه بازمی‌گردند. هیچ پدر و مادری نمی‌خواهد فرزندش از حق تحصیل محروم شود.» این مقام همچنین فاش کرد که جنگ «پس از چند سال آرامش نسبی، در دوره اخیر بار دیگر شدت گرفته است».

امال شرجبی، کارشناس آموزشی که پیش‌تر با وزارتخانه‌های آموزش صنعاء و عدن همکاری کرده است، موج ترک تحصیل را یکی از وخیم‌ترین پیامدهای این جنگ دانست. او به الجزیره گفت: «ترک تحصیل حق آموزش کودکان را سلب می‌کند، فرصت‌های آتی آنان برای دستیابی به اشتغال پایدار را تضعیف می‌کند و ممکن است آن‌ها را وادار سازد در سنین کم به کارهای جسمی سنگین تن دهند.» او افزود: «در سطح اجتماعی، تداوم نرخ بالای ترک تحصیل به افزایش بی‌سوادی، فقر و بیکاری می‌انجامد و پیامدهای نامطلوبی برای توسعه و آینده کلی جامعه بر جای می‌گذارد.»

در حالی که حسنا در حومه تعز بطری‌های پلاستیکی را برای تأمین لقمه‌نان خانواده‌اش جمع می‌کند، سیاست‌گذاران در ریاض، واشنگتن و لندن همچنان به منطق سیاسی و نظامی تداوم این جنگ پایبند مانده‌اند. به گزارش الجزیره، آمارهای سازمان ملل متحد و جمعیت کمک به کودکان برآوردی است و ارقام واقعی ممکن است با این آمار تفاوت داشته باشد، اما حتی با برآوردهای محافظه‌کارانه، این جنگ که با مداخله عمیق نیروهای خارجی بیش از یک دهه ادامه یافته، یک نسل کامل از کودکان یمنی را از کلاس درس دور کرده است.