रशियातील गोएथे इन्स्टिट्यूट पूर्णपणे बंद: सांस्कृतिक संस्था सरकारांच्या सौदेबाजीचे साधन, विद्यार्थी आणि शिक्षकांवर वाढत्या संघर्षाची किंमत
रशियाने 13 सप्टेंबर 2026 पर्यंत गोएथे इन्स्टिट्यूटच्या तीन शाखा बंद करण्याचे आदेश दिले आहेत. जर्मनीच्या कारवाईला हा प्रतिसाद आहे. दरवर्षीची सुमारे 22 हजार परीक्षा, जवळपास 10 हजार विद्यार्थी आणि दीर्घकाळ सहकार्य करणारे शिक्षक या राजकीय निर्णयाची किंमत मोजत आहेत. 2011 च्या करारात आपोआप प्रत्युत्तरादाखल बंद करण्याची तरतूद नव्हती.
डॉइचे व्हेलेच्या वृत्तानुसार, रशियाच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने मॉस्को, सेंट पीटर्सबर्ग आणि नोवोसिबिर्स्क येथील गोएथे इन्स्टिट्यूटच्या तीन शाखा रविवार, 13 सप्टेंबर 2026 पर्यंत बंद करण्याचे आदेश दिले. अलीकडच्या रशिया-जर्मनी संबंधांतील हा सर्वात गंभीर आंतरसरकारी संघर्षांपैकी एक आहे.
ऑगस्टच्या सुरुवातीला लाइपझिग विमानतळावरील अयशस्वी ड्रोन हल्ल्याच्या प्रयत्नावर बर्लिनने दिलेली प्रतिक्रिया तात्काळ कारण ठरली. सप्टेंबरमध्ये जर्मनीने मॉस्कोला जबाबदार धरून रशिया हाऊस, बॉनमधील रशियन वाणिज्य दूतावास बंद केले आणि रशियन नागरिकांचे व्हिसा नियम कडक केले. रशियाने गोएथेचे बंद करणे प्रत्युत्तर म्हणून केले.
2011 च्या कराराने परस्परतेच्या आधारावर सांस्कृतिक संस्थांच्या कामकाजाची हमी दिली, पण एका देशाने केंद्र बंद केल्यावर दुसऱ्याने आपोआप तसे करावे असे म्हटले नव्हते. त्यामुळे हे बंद होणे कायदेशीर बंधन नव्हे, तर राजकीय निवड आहे.
सरकारी निर्णयांवर प्रभाव नसलेल्या सामान्य लोकांवर त्याचा थेट परिणाम झाला. गोएथेच्या आकडेवारीनुसार, 2025 मध्ये रशियातील कार्यक्रम व भागीदारांमार्फत सुमारे 10 हजारांनी जर्मन शिकली; 2023 पूर्वी संख्या 16 हजार होती. त्याच वर्षी सुमारे 22 हजार परीक्षा झाल्या आणि ग्रंथालयाला 6,700 भेटी मिळाल्या.
एका वाचकाने सांगितले की, रशिया "उशिरा मायदेशी परतलेला" म्हणून सोडल्यानंतर त्याचे आई-वडील या शरद ऋतूत किंवा हिवाळ्यात परीक्षा देऊन जर्मनीत स्थायिक होण्याची कागदपत्रे सादर करणार होते. आता तिसऱ्या देशात जावे लागेल, म्हणजे "अतिरिक्त खर्च आणि ताण". दुसऱ्याचे मूल जर्मन शाळेत शिकते, पण "आता रशियात परीक्षा देता येणार नाही; दुसऱ्या देशात जावे लागेल".
जर्मन शिक्षकांनाही मोठा धक्का बसला. मॉस्कोतील एका शिक्षकाच्या शाळेचे गोएथेशी 15 वर्षांहून अधिक सहकार्य होते: "हे आमच्या कामाचा महत्त्वाचा आधार आहे; संस्थेने दर्जेदार अध्यापन साहित्य व आधुनिक पुस्तके दिली." दुसऱ्याने सांगितले, "मी रशियात जर्मन शिकवतो, पण आता काम मिळत नाही." आणखी एक स्वतःला व्यावसायिकदृष्ट्या बाजूला फेकलेले आणि सोडून दिलेले मानतो.
महासचिव गिटे झोख म्हणाल्या की सर्व कर्मचाऱ्यांनी 13 सप्टेंबरपर्यंत काम थांबवावे; ग्रंथालयातील उधारी व प्रशिक्षण बंद होईल. शिक्षक महत्त्वाचा व्यावसायिक प्रशिक्षण-स्रोत गमावतील आणि रशियन नागरिकांची जर्मन भाषा, संस्कृती व विश्वासार्ह माहितीपर्यंत पोहोच आणखी कमी होईल. अध्यक्षा गेशे योस्ट यांनी याला "एका युगाचा अंत" म्हटले.
रशियाने डॉइचे व्हेलेला "अवांछित संस्था" घोषित केले असून तिच्याशी सहकार्य करणे गुन्हा आहे. वाचकांनी कायदेशीर धोका पत्करून अनामिकपणे अनुभव सांगितले. म्हणून या प्रतिक्रिया प्रतिनिधिक सर्वेक्षण नाहीत; माहितीच्या वातावरणानेच त्यांचा आवाज दाबला आहे.
प्रतिक्रिया विभागलेल्या आहेत. एका वाचकाला सांस्कृतिक संबंध नष्ट होणे आणि संस्कृती राजकारणाची ओलीस होणे दुःखद वाटते. दुसरा रशिया हाऊस बंद केल्याची पूर्ण जबाबदारी जर्मनीवर ठेवतो. तिसऱ्याला गोएथे बंद करणे ही मॉस्कोची तर्कसंगत प्रतिक्रिया वाटते; सांस्कृतिक व मानवी संबंध राजकारणाची प्यादी बनत आहेत.
एका वाचकाने विचारले: "रशियाला युरोपपासून तोडण्याचा निर्णय घेणारे लोक आपल्या मुलांना व नातेवाईकांना युरोपात शिक्षण आणि युरोपीय जीवनशैली कशी देतात?" या प्रश्नातून संघर्षाची किंमत निर्णयकर्ते आणि सामान्य जनता यांच्यात असमानपणे विभागली जाते हे दिसते.
लाइपझिग घटनेतील रशियाची भूमिका या लेखात नाही; जर्मनीचा आरोप एकतर्फी दावा आहे. परीक्षा व वर्ग भागीदारांमार्फत किंवा ऑनलाइन सुरू राहतील का, हे स्पष्ट नाही. 22 हजार परीक्षार्थींमधील किती जण तिसऱ्या देशात जाऊ शकतील किंवा इच्छितील, याचीही माहिती नाही.
गोएथे इन्स्टिट्यूटची 100 देशांत 154 केंद्रे आहेत; रशियातील तीन त्यातील एक भाग आहेत. 2025 मधील 10 हजार विद्यार्थी, 22 हजार परीक्षा आणि 6,700 ग्रंथालय भेटी 13 सप्टेंबरनंतर शून्यावर येतील.
अद्याप टिप्पण्या नाहीत. चर्चा सुरू करा.