सर्वसमाव्य बंदीपासून 'सहभाग सोडण्याची निवड'पर्यंत: ऑस्ट्रेलियन जुगार सुधारणा जुगार, क्रीडा आणि प्रसारण हितसंबंध युतीने कशी अडवली

अल्बानीस सरकारने जानेवारी २०२७ पासून अंमलात येणारी जुगार सुधारणा योजना जाहीर केली; मात्र सार्वजनिक आरोग्याचे प्रवर्तक त्यात राजकीय निश्चय नव्हे, तर स्पष्ट तडजोड पाहतात. संसदेने विशेष अहवालात पूर्वीच जुगार जाहिरातींवर सर्वसमाव्य बंदी आणि सर्व प्रलोभने रद्द करण्याची शिफारस केली होती, परंतु सत्ताधारी पक्षाने अखेर आणलेली योजना म्हणजे वापरकर्त्यांना 'सहभाग सोडण्याची निवड' देणारी ऑनलाइन जाहिरात यंत्रणा — जिथे पुराव्याची जबाबदारी शांतपणे ग्राहकावर ढकलली गेली आहे.

ABC Newsच्या वृत्तानुसार, ऑस्ट्रेलियन लोक दरवर्षी जुगारावर सुमारे ३०० अब्ज ऑस्ट्रेलियन डॉलर्स खर्च करतात, ज्यामुळे हा देश दरडोई जुगार खर्चाच्या बाबतीत जागतिक स्तरावर सर्वाधिक असलेल्या अर्थव्यवस्थांपैकी एक बनला आहे. खऱ्या अर्थाने क्रांतिकारी असलेली बाब म्हणजे रचनात्मक वळण: या वर्षी मार्चपर्यंतच्या बारा महिन्यांत, ऑस्ट्रेलियात ऑनलाइन जुगारातील सहभागाने प्रथमच स्लॉट मशीन, कसिनो यांसारख्या ऑफलाइन स्थळांना मागे टाकले. ऑस्ट्रेलियन जुगार रिसर्च सेंटरच्या आकडेवारीनुसार, वेस्टर्न ऑस्ट्रेलिया — जिथे १९६२ पासून स्लॉट मशीनवर बंदी आहे आणि केवळ पर्थमधील क्राउन कसिनोत त्यांना परवानगी आहे असा हा प्रांत — तरीही जुगार सहभागाच्या बाबतीत संपूर्ण ऑस्ट्रेलियात दुसऱ्या क्रमांकावर आहे. स्थळे मर्यादित केल्याने मोबाइलमधील आकर्षण थांबत नाही.

【तरुण पुरुषांचे जुगार व्यसन】

अधिक बोलके संकेत नवीन पिढीतील पुरुष जुगारपटूंच्या चेहऱ्यांवर दिसून येतो. ABC Newsने पश्चिमेकडील बँबरी शहरातील एका बारमध्ये टेबलाटेबलाला विचारले: आज रात्री खरेदी केली का? जवळजवळ प्रत्येक टेबलावरील पुरुषांनी मोबाइल वर केला.

सामन्याच्या निकालात रस नसलेला, केवळ 'उपस्थिती'ची पर्वत असलेला रॉय (Roy) या रात्री दोन मल्टी-बेट्स लावतो; स्पोर्ट्सबेटबद्दल द्विधा भावना असलेला डिलन (Dylan) ABC Newsला सांगतो, "हे अ‍ॅप माझ्यावर इतके प्रेम करते की मला त्याच्याशिवाय दुसरे काहीच मेसेजेस येत नाहीत. ... मी कधीच धडा शिकणार नाही." त्या टेबलावर पैज लावत नसलेली तनिका (Tanika) पर्यावरणाचा सहजीकरण परिणाम सांगते: "माझे बरेच मित्र जुगार खेळतात ... माझा भाऊ आणि वडीलही खेळतात ... हे आता एक जीवनशैलीसारखे झाले आहे, फुटबॉल क्लबसारखे, सगळेजण हे करतात."

द किड्स रिसर्च इन्स्टिट्यूटचे वरिष्ठ संशोधक डॉ. व्हिन्सेंट मान्सिनी (Vincent Mancini) यांनी ABC Newsला सांगितले की, वाढत्या संख्येने तरुण पुरुषांसाठी जुगार हा 'पैसे जिंकणे' राहिलेला नाही, तर एक ओळख निर्मितीचे माध्यम बनला आहे. "जुगार उद्योगाने क्रीडा जुगाराला पुरुषत्वाच्या अभिव्यक्तीच्या मार्गात विणले आहे," ते म्हणाले. ते पुढे म्हणाले की, तरुण चर्चेत आधीच गृहीत धरतात की ते शेवटी पैसे हरवणार, आणि ते खरेतर खरेदी करत असतात ते सामाजिक संवाद, विनोद आणि वात्सल्य — एक कुशलतेने पिकवलेली भावना.

【संसदेने काय शिफारस केली】

स्वतंत्र खासदार डेव्हिड पोकॉक (David Pocock) यांनी ABC Newsशी स्पष्ट सांगितले की, संसदेने शिफारस केलेली सर्वसमाव्य जाहिरात बंदी व सर्व प्रलोभनांची समाप्ती ही निराधार नव्हती. "संसदेने सर्वसमाव्य जाहिरात बंदी, सर्व प्रलोभनांची समाप्ती शिफारसली याचे कारण आहे," पोकॉक म्हणाले, "या बदलांमध्ये आपल्याला हवी असलेल्या त्या खोलवरच्या सांस्कृतिक बदलासाठी पुरेसे बळ नाही, जे ऑस्ट्रेलियन लोकांना दरडोई जुगार तोट्यात जागतिक क्रमांक एक असलेल्या स्थानातून बाहेर काढेल."

उद्योग संस्था 'रिस्पॉन्सिबल वेजरिंग ऑस्ट्रेलिया' (Responsible Wagering Australia) ने ABC Newsसमोर प्रतिवाद केला की, आणखी सुधारणा केल्याने ग्राहक बेकायदेशीर परदेशी संकेतस्थळांकडे वळतील, त्यांची सुरक्षिततेची हमी नाहीशी होईल, आणि मोफत टेलिव्हिजन जाहिरातींचे प्रमाण 'स्वतःहून कमी' केल्याचा आणि १ जानेवारी २०२७ पासून अंमलात येणाऱ्या नवीन नियमांचा एकत्रित परिणाम असल्याचा दावा केला. मात्र हा 'स्वयंस्फूर्त' बदल आणि नवीन नियमावली यांच्यातील सीमारेषा स्पष्ट नाही — स्वयंनियमन केवळ परिणामकारक ठरू शकते, परंतु ते अधिक कठोर कायदेकरणाच्या आगमनाची पूर्वतयारी म्हणूनही पूर्णपणे वापरले जाऊ शकते.

संवाद मंत्री अनिका वेल्स (Anika Wells) यांनी सरकारच्या योजनेचे समर्थन करताना समस्या मान्य केली, परंतु निर्णयाचे अधिकार वापरकर्त्यावर सोपवले: "या सुधारणांमध्ये निवडीची तरतूदही आहे; तुम्हाला ऑनलाइन जुगार जाहिराती नको असल्यास, तुम्हाला त्या दिसणार नाहीत." त्यांनीही मान्य केले: "मुलांना खेळाडूंची नावे घेता यायला हवीत, आपल्या संघाचे अनुसरण करता यायला हवे, गोलचा उत्सव साजरा करता यायला हवा, यासाठी जुगार हा अविभाज्य भाग बनू नये." हीच वक्तव्य जाहिरात किती खोलवर रुजली आहे याचे प्रतिबिंब आहे.

【तिन्ही पक्षांची परिसंस्था】

कर्टिन विद्यापीठातील जुगार संशोधिका डॉ. लुईस फ्रान्सिस (Louise Francis) यांनी सरकारला हलविता न येणारी राजकीय तर्कशास्त्र शब्दशः उघड केली. "मला वाटते सरकारला अशा सर्वत्र पसरलेल्या, शक्तिशाली उद्योगाविरुद्ध लढणे अधिकाधिक कठीण होत जाईल — आणि हा केवळ जुगार उद्योग नाही," त्यांनी ABC Newsला सांगितले, "आपण क्रीडा उद्योगाबद्दल बोलत आहोत, जाहिराच्या उत्पन्नावर अवलंबून असलेल्या प्रसारण कंपन्यांबद्दल बोलत आहोत ... ही एक पूर्ण परिसंस्था आहे."

वेस्टर्न ऑस्ट्रेलियातील बुसेल्टन मॅगपीज (Busselton Magpies) फुटबॉल क्लबचे सचिव रे गॅनावे (Ray Gannaway) यांनी ही अटळ परिस्थिती अत्यंत ठोसपणे मांडली: क्लबच्या प्रशिक्षण मैदानाजवळील विश्रांती कक्षात, सात दूरचित्रवाणी संच एकाच वेळी प्रत्येक सामना प्रक्षेपित करतात, "प्रत्येक वेळी विराम, प्रत्येक खेळाडू बदल, जुगार कंपनी तुमच्यासमोर येते." ते ABC Newsशी स्पष्ट बोलले: "प्रसिद्धी विषय निर्मिती करते; ती प्रसिद्धी काढून घेतली, तर आपण त्याबद्दल बोलणे थांबवतो."

फ्रान्सिस यांनीही उद्योगाच्या जुन्या युक्तिवादाचे — "जाहिरात महत्त्वाची नाही, जाहिरात नसली तरी लोक जुगार खेळतात" — हे छद्म कसे आहे हे थांबवाद दिला. त्या प्रतिप्रेत्ने विचारलेल्या: "हीच त्यांची लोकांपर्यंत पोहोचण्याची प्रमुख पद्धत आहे. जर खरंच महत्त्वाचे नसते, तर जाहिरात करू नका."

【दहा लाख कुटुंबांवर भार】

ABC Newsने दिलेल्या आकडेवारीनुसार, सुमारे दहा लाख ऑस्ट्रेलियन लोक स्वतः गंभीर जुगार हानी सहन करत आहेत किंवा अशा हानी सहन करणाऱ्या कुटुंबातील सदस्यांसोबत राहत आहेत. 'सहभाग सोडण्याची निवड'चे बटण ग्राहकावर सोपवल्याने कितपत संरक्षण मिळेल, याचे मूल्यांकन जानेवारी २०२७ रोजी योजना अंमलात आल्यावरच करावे लागेल; आणि वेस्टर्न ऑस्ट्रेलियातील उच्च सहभाग पूर्णपणे ऑनलाइन माध्यमांमुळे आहे की नाही, याबद्दल अद्याप स्वतंत्र, पडताळणीयोग्य राष्ट्रीय स्तरावरील तपशीलवार आकडेवारीची उणीव आहे.

संसदेने पूर्वीच्या अहवालात अधिक आक्रमक मार्ग काढला होता — सर्वसमाव्य जाहिरात बंदी, सर्व प्रलोभने रद्द — अखेर संघराज्य सरकारने आणलेली योजना मात्र अधुरी आवृत्ती होती. फ्रान्सिस यांनी सांगितलेल्या 'पूर्ण परिसंस्थेत' जुगार, क्रीडा आणि प्रसारण हे तिन्ही एकमेकांना रक्तपुरवठा करतात, एकमेकांशी बांधलेले आहेत; कोणी आधी माघार घेतली, तर त्याला उरदातीत दोन पक्षांच्या प्रतिक्रीचा सामना करावा लागतो. जेव्हा पुराव्याची जबाबदारी शांतपणे ग्राहकावर ढकलली जाते, तेव्हा जुगार व सार्वजनिक आरोग्य यांच्यातील या ओढाताणीचा सर्वात जड भार तरुणांवर आणि त्या दहा लाख कुटुंबांवर पडला आहे.