Goethe-Institut sluit volledig in Rusland: culturele instelling wordt inzet van regeringen, cursisten en docenten betalen de prijs voor escalatie

Volgens Deutsche Welle heeft het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken het Goethe-Institut opgedragen zijn drie vestigingen in Moskou, Sint-Petersburg en Novosibirsk vóór 13 september 2026, een zondag, te sluiten. Dit is een van de ernstigste rondes van intergouvernementele wrijving in de Duits-Russische betrekkingen van de afgelopen tijd.

De directe aanleiding voor de sluiting was de reactie van Berlijn op een mislukte droneaanval op de luchthaven van Leipzig begin augustus. De Duitse autoriteiten schreven de aanval begin september toe aan Moskou en kondigden vervolgens sancties aan: de sluiting van het in Berlijn gevestigde Russische culturele en educatieve centrum Russisch Huis, het Russische consulaat-generaal in Bonn en strengere visumbeperkingen voor Russische burgers. Het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken reageerde met de sluiting van het Goethe-Institut.

Hoewel de Russisch-Duitse intergouvernementele overeenkomst uit 2011 bepaalt dat beide landen elkaars culturele instellingen op basis van wederkerigheid beschermen, schrijft zij niet voor dat het ene land automatisch een cultureel centrum moet sluiten wanneer het andere dat doet. Anders gezegd: de sluiting van het Goethe-Institut in Rusland is een politieke keuze, geen wettelijke verplichting.

De keuze treft rechtstreeks gewone mensen die geen enkele invloed hebben op regeringsbesluiten. Volgens gegevens van het Goethe-Institut die Deutsche Welle aanhaalt, leerden in 2025 ongeveer 10.000 mensen Duits via de Russische programma’s van het instituut en zijn partners; vóór 2023 waren dat er ongeveer 16.000. In datzelfde jaar organiseerde het instituut circa 22.000 examens en werd de bibliotheek 6700 keer bezocht.

Verschillende lezers vertelden Deutsche Welle over hun concrete problemen. Een lezer die Rusland als «late repatriant» had verlaten, zei dat zijn ouders van plan waren deze herfst of winter examen te doen bij het Goethe-Institut en daarna documenten in te dienen voor hervestiging in Duitsland. Nu moeten zij examen doen in een derde land, wat «extra kosten en stress» betekent. Een andere lezer vertelde dat zijn kind op een Duitse school zit: «Nu kan het examen niet in Rusland worden afgelegd; we moeten naar een ander land».

Ook de gevolgen voor docenten Duits zijn ingrijpend. Een docent uit de regio Moskou schreef dat haar school al meer dan vijftien jaar met het Goethe-Institut samenwerkt: «Deze samenwerking is een van de belangrijkste pijlers van ons werk. Het instituut levert ons kwalitatief hoogwaardig lesmateriaal en moderne boeken, waardoor de lessen aansluiten bij de werkelijkheid». Een andere docent zei ronduit: «Ik geef Duits in Rusland en kan geen werk meer vinden». Weer iemand schreef: «Ik ben docent Duits en voel me professioneel aan de kant gezet en in de steek gelaten».

Gitte Zschoch, secretaris-generaal van het Goethe-Institut, verklaarde: «Alle medewerkers moeten vóór 13 september 2026 stoppen met hun werk in Rusland. Onze bibliotheken lenen niets meer uit en bieden geen opleidingen meer aan. Docenten Duits verliezen een belangrijke bron van professionele scholing en ondersteuning. Voor de Russische bevolking beperkt dit de toegang tot de Duitse taal, de Duitse cultuur en betrouwbare informatie uit Duitsland nog verder». Instituutsvoorzitter Gesche Joost noemde dit «het einde van een tijdperk» in de Duits-Russische culturele betrekkingen.

De Russische autoriteiten hebben Deutsche Welle al aangemerkt als «ongewenste organisatie»; samenwerking met het medium geldt als strafbaar feit. Alle hierboven beschreven ervaringen zijn anoniem gedeeld: de betrokkenen vertellen over hun situatie terwijl zij juridische risico’s lopen. Dat betekent dat de reacties die Deutsche Welle verzamelde geen representatieve enquête vormen en dat de vertellers door de informatieomgeving zelf al het zwijgen is opgelegd.

De reacties van lezers lopen uiteen. Een lezer schreef: «Wij hopen dat de culturele betrekkingen tussen de Russische Federatie en Duitsland niet worden vernietigd. Helaas is cultuur een gijzelaar van politieke besluiten geworden. De sluiting van het Goethe-Institut treft gewone mensen die geen invloed kunnen uitoefenen op politici». Een ander legde de verantwoordelijkheid bij Berlijn: «De Duitse autoriteiten hebben de culturele samenwerking met Rusland begraven door het Russisch Huis te sluiten. De verantwoordelijkheid ligt volledig bij de Duitse kant». Weer een lezer vindt de reactie van Moskou logisch: «De sluiting van de vestigingen lijkt een redelijke reactie op de Duitse sluiting van het Russisch Huis: culturele en humanitaire banden worden inzet van de politiek».

Een andere lezer stelde een meer structurele vraag: «Waarom kunnen degenen die besluiten Rusland van Europa af te zonderen tegelijk hun kinderen en naaste familieleden Europees onderwijs laten volgen en een Europees leven laten leiden?» Die vraag wijst op de kloof tussen beleidsmakers en gewone burgers die de kosten van de intergouvernementele escalatie dragen.

De Russische positie en reactie op de mislukte droneaanval op de luchthaven van Leipzig komen in dit artikel niet aan bod; de Duitse toeschrijving blijft een bewering van één partij. Het is momenteel onbekend of de examens en cursussen van het Goethe-Institut in Rusland via partners of online doorgaan, en hoeveel van de ongeveer 22.000 jaarlijkse kandidaten naar een derde land kunnen of willen reizen voor hun examen.

Het Goethe-Institut heeft 154 vestigingen in 100 landen wereldwijd; de drie Russische vestigingen die sluiten vormen daar slechts een deel van. De 10.000 cursisten, 22.000 examens en 6700 bibliotheekbezoeken uit 2025 zullen na 13 september tot nul worden gereduceerd.