De ‘cockroach’-protest in India: vrouwen en queer mensen weigeren alleen slachtoffers te zijn te midden van blokkades en seksualiserende vernedering

Volgens Deutsche Welle (DW) verliet activiste Navkiran Natt op de ochtend van 10 oktober haar woning en trok zij door het geblokkeerde Delhi op zoek naar een protest waar ze aan kon deelnemen. Zij had zich intensief ingezet voor de boerenprotesten van 2020 tot 2021. In een interview met DW hield zij de maatstaf waarmee de beweging werd gemeten los van het aantal aanwezigen: “Succes ligt niet in hoeveel mensen Jantar Mantar bereiken, maar daarin dat mensen na barricades en staatsgeweld nog steeds hun huizen uit durven komen.”

De ‘Cockroach People's Party’ (CJP) begon oorspronkelijk als een satirische onlineactie. India's opperrechter Surjeet Kant had werkloze jongeren ‘kakerlaken’ genoemd, en de naam van de organisatie was op zijn beurt een allusie aan het door Modi geleide Bharatiya Janata Party (BJP). Op 20 juli trokken CJP-demonstranten naar het parlement en eisten zij het ontslag van de toenmalige onderwijsminister Damendra Prasad. Volgens DW werden door de veiligheidskrachten politieknuppels, traangas en wapens die pellets afvuurden ingezet, met verwondingen en massale arrestaties als gevolg. Nadat Prasad eind juli was afgetreden, richtte CJP de eis op het ontslag van India's hoofdverkiezingscommissaris Gyanesh Kumar. De achtergrond was dat er uit het concept van de nationale kieslijst meer dan 130 miljoen namen waren geschrapt. DW's reportage gaat niet in op de grondslag, de procedure of de officiële reactie op het schrappen van die namen.

Begin oktober waren sommige leidinggevenden van CJP inmiddels in justitiële detentie of bedreigd met aanhouding. In de beelden die DW heeft vastgelegd, vormen barricades, politie en wapens niet alleen de achtergrond van af en toe voorkomende conflicten, maar ook de manier waarop de staat reageert op politieke eisen: de autoriteiten bepalen wie langs een straatcontrole mag en wie wordt afgevoerd, terwijl activisten steunen op lotgenoten en advocaten en herhaaldelijk de straat op te gaan om een geblokkeerd openbaar leven opnieuw op te bouwen.

Vrouwen en genderqueere mensen waren geen toeschouwers bij deze beweging. Studentenleider Neha Bora gebruikt de persoonsvoornaamwoorden they/them en is voorzitter van de All India Students Association, de studentenafdeling van de Communist Party of India (Marxist–Leninist) Liberation. Volgens DW ontdook Bora de politie op straat, klom zij over barricades en riep zij vanuit een detentiebusje. De 29-jarige schrijfster Gurmehar Kaur sloot zich aan bij de Indian Youth Congress, de jongerenafdeling van het Indian National Congress. Zij zei dat de middelen van de partij verschillende groepen protestanten met uiteenlopende politieke overtuigingen juridische hulp en een veiligheidsnetwerk kunnen bieden. Haar dag begint vaak met sport of yoga en eindigt vaak met een advocaat van de IYC die haar vrijlaat uit politiedetentie.

Voor hen betekent in beeld komen en de straat op gaan verschillende risico's. Kaur zei dat mannelijke collega's in de media vaak ‘nogal gevleid’ waren wanneer hun foto's verschenen, terwijl aandacht voor haar ‘gelijkstaat aan bedreigingen met de dood, verkrachtigingsbedreigingen, vernedering en mishandeling’. Natt zei: “Als een vrouw een protest leidt, wordt eerst haar sexualiteit aangevallen.”

Deze seksualiserende vernedering doet zich zowel op straat als online voor. Op sociale media circuleren foto's van vrouwelijke demonstranten met onordelijke kleding tijdens conflicten met de politie. Daarnaast circuleren AI-gegenereerde seksualiserende beelden waarin foto's van vrouwelijke demonstranten in protestscènes zijn verwerkt. DW heeft deze beelden niet toegeschreven aan de regering. Doordat ze tegelijk met arrestaties en conflicten op straat verschenen, benadrukten ze de prijs die vrouwen betalen voor hun openbare actie.

Delhi-ambtenaren ontkenden dat vrouwelijke demonstranten ooit brutaal waren behandeld en zeiden dat zij ‘waardig’ waren behandeld. Bora weersprak daartegen en zei dat er maar weinig vrouwelijke politieagenten beschikbaar waren om de grote aantallen vrouwelijke demonstranten af te handelen. Zij voegde eraan toe: “Enkele vrouwelijke demonstranten kwamen mij te hulp om me te beschermen en te voorkomen dat ik werd aangehouden.” De materialen die DW beschreef, leverden geen conclusie van een onafhankelijk onderzoek op. De beschuldigingen mogen daarom niet als een bevestigd systematisch probleem worden voorgesteld; ook kan een officiële ontkenning niet in de plaats komen van een onafhankelijk, verifieerbaar onderzoek. De partijen in het geschil verkeerden niet in dezelfde informatiepositie: de zijde die over politie- en institutionele middelen beschikt, kon rechtstreeks een officiële ontkenning afgeven, terwijl degenen die detentie ondergingen, bodemmanipulatie van hun beelden ondergingen en hun lichaam onderwerp van een openbaar debat werden, de beweringen nauwelijks zelfstandig konden verifiëren.

Activiste Kavita Krishnan sprak openlijk tegen het idee om vrouwen uitsluitend in de positie van ‘slachtoffer’ te plaatsen. Volgens haar is de mantra ‘dochters beschermen’ niet langer voldoende om de eisen van deze generatie te beantwoorden. Er is een zeer concrete eis: vrouwen te zien als ‘politieke mensen, vrije mensen’. ‘Beti Bachao, Beti Padhao’ is het vlaggenschipproject dat de BJP-regering in 2015 startte. Haar kritiek richt zich op een politiek kader: wanneer vrouwen in de eerste plaats worden neergezet als ‘dochters’ die bescherming nodig hebben, is het tegelijk moeilijk om te erkennen dat zij politieke subjecten zijn die risico's kunnen beoordelen, lotgenoten kunnen organiseren en beleid kunnen uitdagen.

Eind september was een 17-jarig meisje in New Delhi slachtoffer van groepsverkrachting. Vrouwen en LGBTQ+-gemeenschappen eisten toen meer autonomie, en genderspecifieke veiligheid kwam opnieuw centraal te staan. Volgens DW, dat gegevens van het National Crime Records Bureau van India citeert, werden in 2024 441.534 misdrijven tegen vrouwen geregistreerd, gemiddeld 1.210 per dag. Deskundigen zeggen dat de officiële statistieken slechts een deel van het geweld gebaseerd op gender zichtbaar maken. Deze cijfers zijn geen statistiek over de gevallen rond de CJP-protesten, maar vormen de bredere maatschappelijke achtergrond van deze strijd.

Krishnan plaatste de CJP-protesten binnen een bredere golf van verzet tegen ‘civilisatienationalisme’ of ‘cultuurnationalisme’. Volgens haar gebruikt dit soort politiek beschermende taal over ‘dochters, gezinnen, tradities’ om vijandigheid tegen minderheden, migranten en transgenderpersonen aan te wakkeren. Zij noemde Trump, Orbán en de Alternative für Deutschland (AfD) bij naam als gebruikers van vergelijkbare retoriek. Dit is haar eigen politieke oordeel en betekent niet dat de stelsels van de verschillende landen op één lijn mogen worden gesteld. Het wijst echter op een vraag die moet worden gesteld: hoe kan beschermende retoriek tegelijk een drempel voor toewijding worden en een politiek instrument om minderheden uit te sluiten?

De dag na de detentie gingen er nog steeds mensen de straat op. Bora riep vanuit een detentiebusje, Kaur bewoog zich tussen het dagelijks leven en politiedetentie. Kaur zei: “Kom op de prop, zet je lichaam op het spel.”