‘Made in Senegal’: Beninese gitarist schrijft de ‘Poort van het niet-terugkeren’ in de muziek van Orchestra Baobab

Volgens een door Africanews gepubliceerd verslag van het Franse persbureau Agence France-Presse brengt de Senegalese band Orchestra Baobab binnenkort ‘Made in Senegal’ uit. Dit is het eerste album met nieuw werk van de band in bijna tien jaar. Het telt twaalf nummers; ongeveer de helft is nieuw en het merendeel is nooit eerder op een werk van de band opgenomen. Het album voort de geluidswereld van de band voort: een Afrikaans-Cubaanse fusie waarin wolof-griotmuziek, Congolese rumba, Senegalese mbalax en jazz met elkaar worden verweven.

Allereerst legt het album de wisseling van bezetting en de overdracht van de traditie vast. Orchestra Baobab werd in 1970 opgericht en domineerde ooit de nachtclubs en radio van Dakar. De band kwam later vrijwel tot stilstand en keerde begin deze eeuw terug, waarna hij internationale bekendheid verwierf. De meeste huidige leden zijn in hun dertig of veertig. Zangeres Korka Dieng trad in 2023 toe en is de eerste en enige vrouwelijke member van de band. Medeoprichter en gitarist Barthelemy Attisso overleed in 2021. De zangers en percussionisten Balla Sidibe en Rudy Gomis overleden na elkaar in het begin van de jaren 2020, terwijl saxofonist Issa Cissokho al eerder was gestorven. Het vorige album met nieuw werk, ‘Tribute to Ndiouga Dieng’, verscheen in 2017 en was een eerbetoon aan eveneens een overleden medeoprichter. Traditie is hier geen abstract motto, maar zit concreet in wie wie opvolgt, wie blijft spelen en welke nummers opnieuw worden gemaakt.

Dieng zei tegen AFP dat zij en de andere jonge bandleden elk een eigen stijl inbrengen en daarbij tegelijk ‘de originaliteit behouden die deze legendarische band tot vandaag heeft gebracht’. Volgens haar draait die originaliteit niet om het bevriezen van de oude klank, maar laten nieuwe leden hun herkenbare persoonlijke stempel achter in de gemeenschappelijke geschiedenis. Voor een band die steeds meer oude leden verliest, is die generatievervanging de centrale artistieke opgave van het album.

Wat de historische vraag echt op de voorgrond plaatst, is ‘Wida’. Het nummer, geschreven door de 37-jarige hoofdgitarist Bolero Lagratte, verwijst rechtstreeks naar de historische slaafhaven met dezelfde naam in zijn geboorteland Benin en naar de ‘Poort van het niet-terugkeren’ die daar ligt. Lagratte is het langst dienstverbandende van de nieuwe leden en verving de in 2021 overleden medeoprichter en gitarist Attisso. De geschiedenis van de slavenhandel wordt daardoor expliciet in de titel en het werk neergezet. Deze herinnering wordt door een maker uit Benin rechtstreeks ingebracht in het huidige werk van een Senegalese band. Ze kan het structurele geweld dat de slavenhandel heeft achtergelaten niet uitwissen, maar verandert wel wie het recht heeft om deze herinnering neer te zetten: Lagratte biedt de buitenwereld niet alleen een ‘Afrikaanse klank’, maar bepaalt ook hoe zijn eigen geschiedenis binnenkomt in hedendaagse werken.

Een ander nieuw nummer, ‘Gorgorlou’, werd geschreven door trombonist en tenor saxofonist Wilfried Zinsou. ‘Gorgorlou’ betekent in het Wolof iemand die zijn levensonderhoud probeert te verdienen en hard werkt om te leven. Terwijl ‘Wida’ de blik richt op de slaafhaven en de geografische sporen van gedwongen migratie, haalt ‘Gorgorlou’ de grote geschiedenis terug naar de dagelijkse leefomstandigheden van gewone mensen.

Zinsou omschreeft Orchestra Baobab als een nationale schat. Hij zei tegen AFP: ‘Mensen leren Senegal kennen via ons, en wij brengen de Senegalese cultuur naar hen toe. Degenen die Senegal niet kennen, zien het land via Orchestra Baobab.’ Deze uitspraak laat zien dat de band niet genoeg heeft aan het uitdragen van ritmes, maar ook wil deelnemen aan de uitleg van dit land. De band treedt ook buiten Dakar op, waardoor deze zelfbepaling als ‘vertegenwoordiger van Senegal’ in internationale contexten wordt uitgedragen.

Tussen de ‘Poort van het niet-terugkeren’ in ‘Wida’ en de dagelijkse levensomstandigheden in ‘Gorgorlou’ laat Orchestra Baobab geen statisch label ‘Afrikaanse traditie’ achter, maar een historische uitdrukking die nog steeds wordt voortgebracht: de Beninese maker brengt de slavenhandelgeschiedenis van zijn land in de Senegalese muziek, terwijl de jonge leden na het overlijden van de oudere generatie blijven bepalen hoe die muziek wordt gespeeld.