Staatsbegrafenis van oorlogsmisdadiger verscheurt illusie van 'stabiliteitsanker': de dubbele standaard in EU's decennialange appeasement jegens Servië

Volgens Deutsche Welle vond deze week in Belgrado een door de staat gesteunde begrafenis plaats voor Ratko Mladić. Mladić was door het VN-tribunaal voor het voormalige Joegoslavië veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf wegens genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven. Het stoffelijk overschot werd maandag met militaire eer begraven, overheidsvertegenwoordigers woonden de ceremonie bij en duizenden mensen hielden grootschalige openbare rouwbetuigingen op straat. President Vučić zelf was niet aanwezig, maar faciliteerde de openbare rouwbetuigingen en verdedigde ze.

In juli 1995 vermoordden de door Mladić aangevoerde Servische troepen in Srebrenica ongeveer achtduizend Bosnische moslimmannen en -jongens — een van de ernstigste gruweldaden op Europees grondgebied sinds de Tweede Wereldoorlog.

De reactie vanuit Brussel was ditmaal ongewoon fel. Commissievoorzitter von der Leyen bestempelde de beelden van de begrafenis als 'schokkend'. Raadsvoorzitter Costa veroordeelde de verheerlijking van oorlogsmisdadigers. Uitbreidingscommissaris Kos annuleerde zijn geplande bezoek aan Servië.

Die reactie komt echter veel te laat. Engjëllush Morina van de European Council on Foreign Relations vertelde Deutsche Welle: 'De EU heeft Servië lange tijd als een normale kandidaat-lidstaat behandeld', ondanks de voortdurende democratische en rechtsstatelijke achteruitgang in Belgrado. Ze wees erop dat Vučić steeds als 'onmisbare partner' is behandeld — iemand die de stabiliteit in de westelijke Balkan kan waarborgen en Servië in het westerse kamp kan verankeren, zelfs wanneer hij de Europese kernwaarden voortdurend met voeten treedt.

Naim Leo Bexheti van het in Belgrado gevestigde Institute for European Affairs stelde eveneens: 'De regerende meerderheid heeft in de afgelopen vijf jaar geen enkel van de op de hervormingsagenda toegezegde punten uitgevoerd.' Hij wees erop dat het Servische maatschappelijk middenveld Brussel jarenlang heeft gewaarschuwd voor aanvallen op persvrijheid, rechtsstaat en democratische instellingen, maar dat de EU dat grotendeels 'door de vingers heeft gezien'.

De economische banden laten duidelijk zien hoe diep de EU met Servië verweven is: de EU is Serviës grootste handelspartner, grootste investeerder en grootste donor van financiële steun. Tegelijkertijd weigert Belgrado zich aan te sluiten bij de EU-sancties tegen Rusland, onderhoudt het nauwe politieke banden met Moskou, en onder het nationalistische presidentschap van Vučiciq blijven de democratische en rechtsstatelijke normen verslechteren en blijven de betrekkingen met Kosovo gespannen.

De regering-Vučić speelt tegelijkertijd de 'alternatieve optie'-kaart uit — door enerzijds de Russische sancties te weigeren en anderzijds Moskou en Peking als pasmunt te gebruiken, waarmee Brussel wordt gesuggereerd dat te veel druk Servië richting het Oosten zal duwen.

Morina erkent dat isolatie van Servië inderdaad risico's met zich meebrengt, maar ziet veel ruimte voor een middenweg tussen 'algehele toegeeflijkheid' en 'het opgeven van de relatie': de EU moet contact houden met de Servische samenleving en tegelijkertijd Vučić dwingen duidelijke politieke keuzes te maken. Bexheti stelt onomwonden dat Rusland en China de Europese markt nooit kunnen vervangen; volgens hem gebruikt Vučić beide landen als dreigement om Brussel ervan te weerhouden hardere actie te ondernemen.

Op financieel vlak is de EU niet volledig passief. Vanwege zorgen over de onafhankelijkheid van de rechtspraak heeft de EU verdere uitkeringen aan Servië in het kader van het Western Balkans Growth Plan bevroren. Maar Bexheti betwijfelt of dit de berekeningen van Vučić zal veranderen. Hij wijst erop dat forse bezuinigingen eerder gewone burgers treffen dan de politieke elite, en bepleit daarom gerichte maatregelen tegen degenen die verantwoordelijk zijn voor de democratische erosie en het misbruik van instellingen, in plaats van een algehele verlaging van de steun.

Parlementsverkiezingen staan gepland voor 25 oktober. Na twaalf jaar presidentschap streeft Vučić ernaar de positie van premier over te nemen om zijn dominante politieke rol te behouden. Volgens Bexheti blijft de Servische politieke oppositie kwetsbaar; 'in oneerlijke verkiezingen een democratische overwinning behalen is uiterst moeilijk'. Geen van beide experts gelooft dat één verkiezing de Servische instellingen zal repareren of de relatie met de EU fundamenteel zal veranderen.

Het perspectief op regionale verzoening is nog veel verder weg. Bexheti wijst erop dat Servië eerst zijn eigen rol in de oorlogen van de jaren negentig moet erkennen en de vastgestelde feiten moet accepteren; het narratief dat Serviërs uitsluitend als slachtoffers afschildert, blijft echter diep verankerd in de Servische politiek, het onderwijs en de media. Morina benadrukt: 'wat er de laatste tijd gebeurt, gaat in feite lijnrecht in tegen alles wat in de loop der jaren is opgebouwd.' Ze voegt eraan toe dat de begrafenis van Mladić deze situatie niet heeft gecreëerd, maar slechts opnieuw laat zien hoe ver Servië verwijderd is van regionale verzoening en EU-lidmaatschap.