Cultuur gegijzeld in de sanctieoorlog: vertrek van het Goethe-Institut uit Rusland en de prijs die gewone mensen betalen voor de confrontatie tussen Duitsland en Rusland

Alle drie de vestigingen van het Goethe-Institut in Rusland zullen vóór 13 september 2026 hun activiteiten staken. Volgens Deutsche Welle verklaarde Gitte Zschoch, secretaris-generaal van het Goethe-Institut, dinsdag dat alle medewerkers hun werk in Rusland moeten beëindigen. Ook de bibliotheekuitleen en de opleidingsprogramma’s voor docenten in Rusland worden stopgezet.

Dit is de nieuwste stap in de ernstigste reeks wederzijdse vergeldingsmaatregelen tussen Duitsland en Rusland in jaren. Deutsche Welle meldde dat het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken de sluiting heeft gelast van de Duitse cultuurcentra in Moskou, Sint-Petersburg en Novosibirsk, als reactie op de Duitse sluiting van het Russisch Huis in Berlijn en het Russische consulaat-generaal in Bonn. De directe aanleiding was een droneaanval op de luchthaven van Leipzig begin augustus. Duitse autoriteiten beschuldigden Moskou begin september van het organiseren van de aanval en kondigden daarop de sluiting van het Russisch Huis en strengere visumbeperkingen voor Russische burgers aan.

Een juridisch kader wordt doorbroken

Een Russisch-Duits intergouvernementeel akkoord uit 2011 verplichtte beide landen om op basis van wederkerigheid de voorwaarden voor de activiteiten van elkaars cultuurcentra te waarborgen. Deutsche Welle wees er echter op dat het akkoord niet bepaalt dat de ene partij automatisch op gelijke wijze moet reageren wanneer de andere haar cultuurcentrum sluit. Het besluit van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken om de vestigingen van het Goethe-Institut te sluiten was juridisch dus geen uitdrukkelijke verplichting uit het akkoord, maar een politieke keuze. Die keuze werd wel uitgelokt doordat Duitsland het kader van het akkoord als eerste doorbrak, op basis van gronden waarover nog grote twijfel bestaat.

“Docenten Duits verliezen een belangrijke bron van professionele opleiding en ondersteuning. Voor de Russische bevolking beperkt dit verder de toegang tot de Duitse taal, de Duitse cultuur en betrouwbare informatie uit Duitsland”, schreef Zschoch in haar verklaring.

Docenten, studenten en terugkeerders betalen de prijs

Deutsche Welle vroeg Russische lezers om te vertellen welke gevolgen de sluiting van het Goethe-Institut voor hun persoonlijke leven heeft. De omroep benadrukte dat de reacties geen representatief onderzoek vormen en dat alle deelnemers anoniem zijn. Ook meldde de omroep dat Rusland Deutsche Welle heeft aangemerkt als een “ongewenste organisatie” en dat samenwerking ermee in Rusland een strafbaar feit is. Tegen die achtergrond wegen de stemmen die hier klinken extra zwaar.

Een docent Duits uit de oblast Moskou vertelde de omroep dat de school al meer dan vijftien jaar met het Goethe-Institut samenwerkt. “Dit partnerschap is een van de belangrijkste pijlers van ons werk. Het instituut voorziet ons van kwalitatief hoogwaardig lesmateriaal en publicaties over het hedendaagse leven in Duitsland, waardoor onze lessen aantrekkelijk en actueel blijven. Onze studenten volgen aanvullende cursussen en velen slagen voor het Goethe-certificaat.”

Een andere docent zei ronduit: “Ik geef Duits in Rusland, maar ik kan geen werk meer vinden.” Een derde schreef: “Ik ben docent Duits en voel me professioneel aan de kant gezet en verloren.”

Deutsche Welle berichtte dat de sluiting ook mensen van Duitse afkomst die naar Duitsland terugkeren, de zogenoemde late repatrianten, bijzonder hard treft. Een lezer die naar Duitsland is verhuisd, vertelde dat zijn ouders oorspronkelijk van plan waren om deze herfst of winter examen te doen bij het Goethe-Institut en daarna hun documenten voor terugkeer en vestiging in te dienen. Nu moeten zij naar een derde land om examen te doen. “Dat betekent extra druk en kosten voor hen.” Een ouder van wie het kind naar een Duitstalige school gaat en in Duitsland verder wil studeren, zei: “We moeten in een ander land examen doen.”

De behoefte blijft, maar de schaal krimpt

Volgens gegevens van het Goethe-Institut die Deutsche Welle aanhaalde, blijft de vraag naar de diensten van het instituut in Rusland groot, ondanks de steeds verdergaande beperkingen sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne in 2022. In 2025 leerden ongeveer 10.000 mensen Duits via programma’s van het Goethe-Institut en zijn partners, tegenover ongeveer 16.000 vóór 2023. In dat jaar werden ongeveer 22.000 examens afgenomen en bezochten circa 6.700 mensen de bibliotheken. Het Goethe-Institut heeft 154 vestigingen in honderd landen. De drie Russische vestigingen zullen uit dat netwerk verdwijnen, terwijl volgens Deutsche Welle nog onduidelijk is of examens, taalcursussen en onderwijsprogramma’s na 13 september 2026 op een andere manier of via partnerorganisaties zullen doorgaan.

Wie is verantwoordelijk voor de escalatie?

In de reacties die Deutsche Welle ontving, verschilden Russische lezers van mening over de vraag wie verantwoordelijk is. Een lezer noemde de Russische stap “een logische reactie op de Duitse sluiting van het Russisch Huis” en zei: “Het is betreurenswaardig dat culturele en menselijke banden politieke ruilmiddelen worden.” Anderen legden de escalatie uitdrukkelijk bij Duitsland: “De Duitse autoriteiten hebben door de sluiting van het Russisch Huis de culturele samenwerking met Rusland begraven. De verantwoordelijkheid ligt volledig bij Duitsland.”

Veel andere lezers richtten hun kritiek op de logica van de politieke besluitvorming zelf. Een lezer schreef: “Wij hopen dat de culturele betrekkingen tussen de Russische Federatie en Duitsland niet worden vernietigd. Het is pijnlijk dat cultuur een slachtoffer van politieke besluiten is geworden. De sluiting van het Goethe-Institut zal gewone mensen treffen die geen invloed hebben op politici.” Een andere lezer vroeg: “Waarom kunnen degenen die besluiten Rusland van Europa af te zonderen, tegelijkertijd hun kinderen en naaste familieleden Europees onderwijs laten volgen en van de Europese levensstijl laten genieten?”

Gesche Joost, voorzitter van het Goethe-Institut, noemde de sluiting van de Russische vestigingen “het einde van een tijdperk in de Duits-Russische culturele betrekkingen”. Dat einde berust echter op een cruciaal feit: de vraag of Moskou de droneaanval op de luchthaven van Leipzig daadwerkelijk heeft georganiseerd, waarvoor Duitsland Rusland verantwoordelijk hield, is tot op heden niet onafhankelijk bevestigd. Bij gebrek aan onafhankelijk bewijs is een reeks sancties en tegenmaatregelen gestart die het dagelijks leven van gewone mensen verandert. De rekening wordt betaald door docenten, studenten en terugkeerders die ondanks de risico’s reageerden op de oproep van Deutsche Welle en nu hun lesmateriaal, examenkansen of beroepsperspectief verliezen.