Trump roept Oekraïne openlijk op van president te wisselen: druk vanuit Washington op de politieke soevereiniteit van Kiev en kaart van alternatieve kandidaten

Volgens Al Jazeera heeft de Amerikaanse president Trump afgelopen zaterdag openlijk verklaard dat „het tijd is dat Oekraïne een nieuwe president krijgt" en tegelijkertijd Zelensky verweten dat de aanhoudende aanvallen op Russische raffinaderijen „de wereldwijde dieselvoorziening schaden".

Deze uitspraak vormt de nieuwste escalatie van de druk die Washington uitoefent op de politieke koers van Kiev. Hoewel de vijfjarige ambtstermijn van Zelensky in 2024 al is verstreken, staan de Oekraïense grondwet en de wetgeving op de staat van oorlog hem toe zijn functie te blijven bekleden zolang de oorlog duurt. In een analyse wijst Al Jazeera op een fundamenteel feit: „De wens van Trump is niet het bevel van Oekraïne" — veel Oekraïners willen weliswaar een politieke vernieuwing, maar zijn niet bereid presidentsverkiezingen te houden voordat de oorlog is beëindigd.

Onder druk van het Witte Huis heeft Zelensky gereageerd met een ruilvoorstel: indien de Russische president Poetin een wapenstilstand van zestig dagen garandeert, kan Oekraïne verkiezingen organiseren. Het voorstel koppelt het verkiezingsdossier aan het staakt-het-vuren-proces, als tegenzet tegen de druk van Trump en als een poging om onder oorlogsomstandigheden een wettelijke basis voor de stemming te vinden.

De retoriek van het „van president wisselen" maakt echter een directe inmenging van Washington in de politieke soevereiniteit van Oekraïne zichtbaar — de VS eist openlijk de vervanging van een gekozen leider van een land dat in oorlog is en afhankelijk is van Amerikaanse militaire steun. Trumps motivatie — dat de aanvallen op Russische raffinaderijen „de wereldwijde dieselvoorziening schaden" — verankert deze machtsstrijd rond de politieke toekomst van Oekraïne eerder in de zorgen van westerse consumenten over energieprijzen dan in de strategische belangen van Oekraïne zelf. Deze logica sluit aan bij de reeks beperkingen die de VS eerder aan Oekraïne heeft opgelegd wat betreft het gebruik van langeafstandswapens op het Russisch-Oekraïense slagveld: de militaire opties van Kiev moeten zich schikken naar de wereldmarktprijzen.

Volgens Al Jazeera, die de Kieveense analist Ihar Tisjkevitsj citeert: „Als er snel verkiezingen worden gehouden, is een van de voormalige militaire commandanten de meest waarschijnlijke tegenstander van Zelensky." Het oordeel van Volodymyr Fesenko, hoofd van het politieke onderzoeksbureau Penta, is nog stelliger: „Minstens sinds 2023, en vooral sinds zijn ontslag in 2024, is Zaloezjny de meest waarschijnlijke opvolger van Zelensky, de gevaarlijkste concurrent die hem in een verkiezing kan verslaan."

Het politieke landschap van de alternatieve kandidaten

In het profiel van potentiële uitdagers steekt de voormalige opperbevelhebber van de strijdkrachten en huidige ambassadeur in het Verenigd Koninkrijk, Valery Zaloezjny, verreweg boven de rest uit. Volgens een peiling van het in Kiev gevestigde Rating Group van 8 oktober heeft 64 procent van de Oekraïners vertrouwen in Zaloezjny, tegenover slechts 25 procent die wantrouwen koestert. Dit vertrouwen is geworteld in zijn militaire prestaties: het verdedigen van Kiev aan het begin van de grootschalige Russische invasie in 2022 en het leiden van het tegenoffensief dat 40 procent van het bezette grondgebied heroverde. Zaloezjny werd in 2023 ontslagen nadat het langverwachte tegenoffensief was uitgebleven, maar zijn politieke standpunten over wederopbouw na de oorlog, de toetreding tot de EU en andere kernthema's blijven volgens Al Jazeera „raadselachtig" — de 53-jarige generaal „bewust stil" en doet af en toe niet meer dan algemene uitspraken over „duurzame vrede en veiligheidsgaranties".

Op de tweede plaats staat de man die uit de militaire inlichtingendienst afkomstige Kyrylo Boedanov — 40 jaar oud, die sinds 2020 leiding geeft aan de militaire inlichtingendienst (GUR) en die heeft omgevormd tot een technologisch gedreven speciale eenheid, waarvan de aanvallen met onbemande schepen de Russische Zwarte Zeevloot dwongen zich van de Krim terug te trekken naar de haven van Novorossiejsk. Al Jazeera onthult dat Boedanov in 2016 persoonlijk een team aanvoerde dat diep in het door Rusland geannexeerde de Krim binnendrong en op een militair vliegveld een explosief plaatste. In januari van dit jaar werd hij benoemd tot hoofd van het kabinet van Zelensky. Ook hij geniet het vertrouwen van 53 procent van de bevolking, met een wantrouwpercentage van 31.

De derde opvallende potentiële uitdager is de 35-jarige Mychailo Fedorov — in 2019 door Zelensky benoemd tot minister van Digitale Transformatie en begin dit jaar, zonder militaire achtergrond, aangesteld als minister van Defensie, verantwoordelijk voor logistiek, begroting, hervormingen en de onderhandelingen over militaire steun met het Westen. Fedorov verwierf faam door de transparantie van militaire aankopen te vergroten en de droneproductie aanzienlijk op te voeren — precies de maatregelen die de Russische bevoorradingslijnen lamlegden en de luchtafweer- en energie-installaties van het land troffen. Naar verluidt hebben zijn hervormingen echter de woede gewekt van de feitelijke opperbevelhebber Oleksandr Syrsky, die volgens berichten in juli zijn ontslag heeft bewerkstelligd. Zijn steun schommelde door volksprotesten van 35 procent in juni naar 65 procent in juli, maar zakte in augustus naar 38 procent nadat hij zich had uitgesproken voor het zo snel mogelijk houden van presidentsverkiezingen.

De opvolger van Fedorov als minister van Defensie, Jevhen Chmara, is een beroepsinlichtingenofficier; 43 procent van de respondenten geeft aan hem niet te kennen, zijn vertrouwenscijfer bedraagt 29 procent. Daarna volgen minister van Buitenlandse Zaken Andrij Sybiha — de beroepsdiplomaat die een rol speelde bij het verwerven van steun van Turkije en Polen — en voormalig president Viktor Porosjenko, beiden met een vertrouwenscijfer van 24 procent; Porosjenko kent een wantrouwpercentage van maar liefst 70 procent vanwege vermeende corruptie bij de aanschaf van militaire reservedelen.

De politieke situatie van Zelensky

Afgezien van Porosjenko beschikt Zelensky, ooit gekozen met 73 procent van de stemmen — het hoogste percentage in het post-Sovjettijdperk van Oekraïne — nog altijd over een vertrouwenscijfer van 53 procent (wantrouwen 40 procent), ondanks een reeks corruptieschandalen. Volgens peilingen van Rating Group zou de confrontatie tussen Trump en Zelensky de laatste zelfs opnieuw goed kunnen uitkomen: na hun openlijke ruzie in het Oval Office in februari 2025 steeg de populariteit van Zelensky naar het oorlogshoogtepunt van 67 procent. Deze herhaaldelijke cyclus — waarbij Amerikaanse druk juist de binnenlandse legitimiteit van de Oekraïense leider versterkt — onthult de aanhoudende structurele spanning tussen de politieke autonomie van Kiev en de wensen van Washington.

De nieuwste oproep van Trump en de lijst van concurrenten die daardoor boven water is gekomen, zou dit evenwicht verder kunnen herschikken. Of er daadwerkelijk verkiezingen worden gehouden, hangt echter nog steeds af van het verloop van de oorlog en van de vraag of Poetin bereid is de door Zelensky gestelde voorwaarden voor een wapenstilstand te aanvaarden — een kaart die Oekraïne met grote moeite tussen de druk vanuit Washington en het Moskouse offensief in weet te behouden.