Instytut Goethego całkowicie zamknięty w Rosji: instytucje kultury stają się kartą przetargową rządów, a uczący się i nauczyciele ponoszą koszty eskalacji

Jak podała Deutsche Welle, rosyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych nakazało Instytutowi Goethego zamknięcie trzech oddziałów w Moskwie, Petersburgu i Nowosybirsku do niedzieli 13 września 2026 roku. To jedna z najpoważniejszych w ostatnim czasie rund napięć między rządami w relacjach rosyjsko-niemieckich.

Bezpośrednim impulsem do zamknięcia była wcześniejsza reakcja Berlina na nieudaną próbę ataku dronem na lotnisko w Lipsku na początku sierpnia. Na początku września niemieckie władze przypisały atak Moskwie, po czym ogłosiły działania sankcyjne: zamknięcie Domu Rosyjskiego, rosyjskiego centrum kulturalno-edukacyjnego w Berlinie, zamknięcie rosyjskiego konsulatu generalnego w Bonn oraz zaostrzenie ograniczeń wizowych dla obywateli Rosji. Rosyjskie MSZ odpowiedziało zamknięciem Instytutu Goethego.

Rosyjsko-niemiecka umowa międzyrządowa z 2011 roku gwarantowała funkcjonowanie instytucji kulturalnych drugiej strony na zasadzie wzajemności, ale nie stanowiła, że po zamknięciu centrum kultury przez jedno państwo drugie musi automatycznie podjąć analogiczną decyzję. Innymi słowy, zamknięcie Instytutu Goethego w Rosji jest decyzją polityczną, a nie obowiązkiem prawnym.

Bezpośrednio dotknięci tą decyzją są zwykli ludzie, którzy nie mają żadnego wpływu na decyzje rządów. Deutsche Welle, powołując się na dane Instytutu Goethego, podała, że w 2025 roku około 10 tysięcy osób uczyło się niemieckiego za pośrednictwem rosyjskich programów i partnerów instytutu, podczas gdy przed 2023 rokiem było ich około 16 tysięcy. W tym samym roku instytut przeprowadził około 22 tysięcy egzaminów, a biblioteka odnotowała 6700 odwiedzin.

Wielu czytelników opowiedziało Deutsche Welle o konkretnych trudnościach. Jeden z czytelników, który opuścił Rosję jako tak zwany późny repatriant, powiedział, że jego rodzice planowali jesienią lub zimą zdać egzamin w Instytucie Goethego, a następnie złożyć dokumenty o ponowne osiedlenie się w Niemczech. Teraz muszą zdawać w państwie trzecim, co oznacza „dodatkowe wydatki i stres”. Inny czytelnik powiedział, że jego dziecko chodzi do niemieckiej szkoły: „Teraz nie można zdawać egzaminu w Rosji, trzeba pojechać do innego kraju”.

Wstrząs dotyka również nauczycieli niemieckiego. Nauczycielka z regionu moskiewskiego napisała, że jej szkoła współpracowała z Instytutem Goethego od ponad 15 lat: „Ta współpraca jest jednym z najważniejszych filarów naszej pracy. Instytut zapewniał nam wysokiej jakości materiały dydaktyczne i nowoczesne książki, dzięki czemu zajęcia były związane z rzeczywistością”. Inny nauczyciel powiedział wprost: „Uczę niemieckiego w Rosji i nie mogę już znaleźć pracy”. Ktoś inny napisał: „Jestem nauczycielem niemieckiego i czuję, że zawodowo utknąłem w martwym punkcie, zostałem porzucony”.

Sekretarz generalna Instytutu Goethego Gitte Zschoch oświadczyła: „Wszyscy pracownicy muszą zaprzestać pracy w Rosji do 13 września 2026 roku. Nasza biblioteka nie będzie już wypożyczać książek ani prowadzić szkoleń. Nauczyciele niemieckiego tracą ważne źródło doskonalenia zawodowego i wsparcia. Dla mieszkańców Rosji oznacza to dalsze ograniczenie dostępu do języka niemieckiego, kultury Niemiec oraz wiarygodnych informacji z Niemiec”. Dyrektorka instytutu Gesche Joost nazwała to „końcem pewnej epoki” w rosyjsko-niemieckich relacjach kulturalnych.

Rosyjskie władze uznały Deutsche Welle za „organizację niepożądaną”, a współpraca z tą redakcją jest przestępstwem. Wszyscy opisani czytelnicy podzielili się swoimi doświadczeniami anonimowo, ponosząc ryzyko prawne, by opowiedzieć o swojej sytuacji. Oznacza to, że odpowiedzi zebrane przez Deutsche Welle nie są reprezentatywnym badaniem, a osoby, które zabrały głos, zostały uciszone przez samą sytuację informacyjną.

Reakcje czytelników są podzielone. Jeden z nich napisał: „Mamy nadzieję, że relacje kulturalne między Federacją Rosyjską a Niemcami nie zostaną zniszczone. To smutne, że kultura stała się zakładnikiem decyzji politycznych. Zamknięcie Instytutu Goethego dotknie zwykłych ludzi, którzy nie mogą wpływać na polityków”. Ktoś inny obwinił Berlin: „Niemieckie władze pogrzebały współpracę kulturalną z Rosją, zamykając Dom Rosyjski. Odpowiedzialność leży całkowicie po stronie Niemiec”. Inny czytelnik uznał reakcję Moskwy za logiczną: „Zamknięcie oddziałów wygląda na uzasadnioną odpowiedź na zamknięcie Domu Rosyjskiego przez Niemcy; więzi kulturalne i międzyludzkie stają się kartą przetargową polityki”.

Bardziej strukturalne pytanie zadał inny czytelnik: „Dlaczego ludzie, którzy decydują o odizolowaniu Rosji od Europy, mogą jednocześnie zapewniać swoim dzieciom i bliskim europejską edukację i europejski styl życia?” To pytanie kieruje koszty eskalacji między rządami ku przepaści między decydentami a zwykłymi obywatelami.

W artykule nie przedstawiono stanowiska ani reakcji strony rosyjskiej w sprawie nieudanej próby ataku dronem na lotnisko w Lipsku; niemieckie przypisanie odpowiedzialności pozostaje jednostronnym twierdzeniem. Nie wiadomo obecnie, czy egzaminy i kursy Instytutu Goethego będą kontynuowane w Rosji za pośrednictwem partnerów lub online, ani ilu spośród około 22 tysięcy corocznych zdających może lub chce udać się do państwa trzeciego.

Instytut Goethego ma 154 oddziały w 100 krajach na całym świecie, a trzy zamykane placówki w Rosji są tylko częścią tej sieci. Liczby z 2025 roku — 10 tysięcy uczących się, 22 tysiące egzaminów i 6700 wizyt w bibliotece — po 13 września spadną do zera.