«Czerwony dom» zdobywa australijską Nagrodę Literacką Premiera: refleksja nad zastrzeleniem Aborygena przez policję i cyklem przemocy kolonialnej

Niefikcyjne dzieło australijskiej dziennikarki Kate Wild, „Czerwony dom" (The Red House), otrzymało w tym roku Nagrodę Literacką Premiera w kategorii literatury faktu — nagrodę pieniężną w wysokości 80 tysięcy dolarów australijskich. Według Australian Broadcasting Corporation (ABC News) jury uznało tę książkę, której osią jest zabicie w 2019 roku przez policję Terytorium Północnego dziewiętnastoletniego młodzieńca z ludu Warlpiri, Kumanjayi Walkera, za kluczowy tekst podejmujący refleksję nad nierównościami w państwie, głębią traumy kolonialnej oraz cyklem przemocy państwowej.

Wild od dawna zajmuje się tematyką aborygeńską. W książce szczegółowo rekonstruuje wydarzenia z listopada 2019 roku w Yuendumu na Terytorium Północnym: gdy policja przybyła do domu babki Walkera, by przeprowadzić aresztowanie, Walker zranił nożyczkami chirurgicznymi w ramię ówczesnego młodszego funkcjonariusza Zachary'ego Rolfe'a, który natychmiast oddał trzy strzały; Walker zmarł po godzinie od zatrzymania. Trzy dni wcześniej Walker był poszukiwany pod zarzutem grożenia siekierą dwóm miejscowym policjantom.

Strzelanina wywołała silny oddźwięk w społecznościach aborygeńskich. Według ABC News ponad tysiąc osób wzięło udział w Alice Springs w marszu „Sprawiedliwość dla Walkera" („Justice for Walker"); hasło to zostało wymalowane sprayem na znakach drogowych wiodących do Yuendumu. Ten zbiorowy gniew wyprzedził o około sześć miesięcy globalną falę protestów „Black Lives Matter", wywołaną śmiercią czarnoskórego Amerykanina George'a Floyda.

W marcu 2022 roku, po sześciotygodniowym procesie w Darwinie, Rolfe został uniewinniony od zarzutu morderstwa. Trzy lata później, w lipcu 2025 roku, koroner Terytorium Północnego opublikował ustalenia dochodzenia w sprawie przyczyny zgonu, stwierdzając, że Rolfe wykazywał tendencje rasistowskie, i nie wykluczając, że jego postawa była „jedną z przyczyn śmierci Kumanjayi". Rolfe został następnie wydalony z policji Terytorium Północnego.

W rozmowie z ABC Arts Wild wyznała, że długo wahała się, czy w ogóle sięgnąć po pióro. Wspólnie z przyjaciółmi — aborygeńskimi i nieaborgeńskimi — wielokrotnie debatowała, czy jako biała kobieta z klasy średniej, w średnim wieku, powinna podejmować ten temat. Ostatecznie zdecydowała się pisać, argumentując, że „ujmowanie tego zdarzenia jako »historii Aborygenów« samo w sobie jest częścią problemu". Jej słowa: „Strzelał (do pana Walkera) biały funkcjonariusz, więc ta historia jest zarówno historią białej Australii, jak i czarnej Australii".

Pod względem struktury Wild czerpie z aborygeńskiej koncepcji czasu „Everywhen" (wieczna teraźniejszość), w której przeszłość, teraźniejszość i przyszłość zachodzą jednocześnie. Wykorzystuje ją, by złamać linearną narrację i pozwolić, by fragmenty historycznej przemocy odbijały się w bieżących wydarzeniach, ukazując, że przemoc między policją a Aborygenami zdaje się powtarzać cyklicznie. „To, co dzieje się teraz, dźwiga duchy przeszłości" — mówi.

W laudacji jury podkreślono, że śledztwo Wild jest „gorące i bezkompromisowe" i że „bada nierówności w państwie, głębię traumy kolonialnej oraz przerażający cykl przemocy państwowej i odczłowieczania, który sprawił, że opisane w książce starcie stało się możliwe — niemal nieuniknione". Jurorzy określili jednocześnie książkę jako „niezwykle empatyczną... rygorystyczną i kluczową dla trwającego ogólnokrajowego dialogu".

Wild przyjęła nagrodę z uczuciem „szoku i dumy". „To naprawdę daje poczucie uznania — powiedziała — ludziom na tym zależy, i to jest krzepiące".

Rozdźwięk między uniewinnieniem w postępowaniu karnym a ustaleniami koronera o postawach rasistowskich stanowi centralne napięcie, które „Czerwony dom" stara się oddać. Wild pisze: „Każdy człowiek ponosi odpowiedzialność za to, by żyć w sposób umożliwiający naprawę". Wśród innych laureatów tegorocznej Nagrody Literackiej Premiera znaleźli się Ron Howitt za „Południową granicę" (Nagroda za Historię Australii) oraz Leonie Norrington we współpracy z wieloma starszyznami ludu Yolnu za „Kawałek czerwonego materiału" (kategoria fikcji).