Hamburg, Guantanamo na Afghanistan: Bei ya miaka ishirini ya 'ushirikiano wa hali yoyote' wa Ujerumani

Mwezi Agosti 2021 Taliban walishika tena mamlaka, na vita vya miaka ishirini vya Afghanistan vilimalizika kwa njia hii. Vifo vya wanajeshi 59 wa Bundeswehr wa Ujerumani, pamoja na ahadi na mamlaka ya muungano mzima wa Magharibi unaoongozwa na Marekani, vilibaki katika picha za kutoroka kwa haraka huko Kabul.

Mwanzo wa vita hivi unaweza kufuatiliwa hadi kwenye ghorofa moja huko Hamburg, mji wa kaskazini mwa Ujerumani. Kulingana na ripoti ya kurejelea ya Deutsche Welle, kati ya wanaume wanne walioshutumiwa kuhusika na unyanyasaji wa ndega wa Septemba 11, 2001, watatu walikuwa wanaishi Hamburg kabla ya tukio, chini ya uongozi wa kijana wa Misri Mohamed Atta aliyekuwa amekuja Ujerumani kwa masomo, na kuunda kile kilichoitwa 'kikundi cha Hamburg'. Ripoti ilitumia maneno kama vile 'inadaiwa' kuelezea kuwa kikundi hiki kilikuwa na wanachama sita, ikiwemo Mwaroko Munir Mutasadiq — ambaye mwaka 2003 alihukumiwa na Mahakama Kuu ya Mkoa ya Hamburg kwa 'kusaidia makosa ya mauaji ya maelfu na uanachama wa shirika la ugaidi' kwenda jela kwa miaka 15, kifungo cha juu zaidi kinachoruhusiwa na sheria ya Ujerumani. Atta alikuwa ameathiriwa na msimamo mkali wa kiitikadi katika msikiti wa Al-Quds huko Hamburg, ambao baadaye ulifungwa na idara za usalama za Ujerumani.

Siku iliyofuata shambulio, Waziri Mkuu wa wakati huo wa Ujerumani Schröder alitoa hotuba katika Bundestag, na kuweka toni ya kisiasa ya miaka ishirini ijayo: "Jana, Septemba 11, 2001, itaandikwa katika historia kama siku yetu ya giza ninyi na mimi." Aliiambia bunge kuwa alikuwa amemhakikishia Rais wa Marekani "ushirikiano wa Ujerumani wa hali yoyote — ninasisitiza: wa hali yoyote —", na kuwa atatoa msaada wote waliokuwa nao Wajerumani ili kufuatilia wahalifu. Waathirika wa Septemba 11 mwaka huo walitoka nchi 92, ikiwemo Wajerumani 11.

Ahadi hii haraka ikabadilishwa kuwa sheria za ndani. Chini ya miezi minne baada ya shambulio, Sheria ya Kupambana na Ugaidi ya Ujerumani ilitangazwa kisheria, na mawakala wa ujasusi wakapewa mamlaka ya kuchukua data binafsi zilizoshikiliwa na benki, kampuni za ndega na makampuni ya mawasiliano ya simu, na kuruhusiwa kufanya uchimbaji wa data kwa wingi bila tuhuma maalum — lengo likiwa kutambua mawakala waliokuwa wamelala kama Atta.

Upanuzi wa mamlaka uligongana haraka na mstari mwekundu wa katiba. Mwaka 2006, Mahakama ya Katiba ya Shirikisho la Ujerumani iliamua kuwa uchimbaji wa data kwa wingi bila tishio maalum ni kinyume cha sheria; mwaka 2013, Mahakama Kuu tena iliamua kuwa sehemu za hifadhidata ya kupambana na ugaidi ya Ujerumani zinakinzana na katiba. Uamuzi huo miwili ulikubali kuwa sheria za usalama zilizopitishwa baada ya Septemba 11 zilivuka mipaka ya haki za kibinafsi zinazohakikishwa na Sheria Msingi ya Ujerumani.

Na nje ya nchi, Guantanamo ilifunua tabaka lingine la kutolingana. Murat Kurnaz, mkazi wa asili ya Kituruki aliyezaliwa Bremen, Ujerumani, alitiwa mbaroni na wanajeshi wa Marekani tangu mwisho wa mwaka 2001, na alifungwa Guantanamo karibu miaka mitano, hadi alipachiachiliwa Agosti 2006. Kulingana na ripoti ya Deutsche Welle, wakati wote wa kifungo "hakukuwa na ushahidi wowote wa kuthibitisha kushiriki kwake katika shambulio la kigaidi". Kurnaz baadaye aliandika uzoefu wake katika memoir, na mwaka 2013 ukageuzwa kuwa filamu ya jina moja.

Cha kisiasa zaidi ni uamuzi wa serikali ya Ujerumani wakati huo wa kukataa kurudi kwa Kurnaz nyumbani. Kamati ya Uchunguzi ya Bundestag ilimuuliza maswali Waziri wa Mambo ya Nje wa wakati huo Steinmeier — ambaye pia ni Rais wa sasa wa Ujerumani. Steinmeier alipotoa ushahidi alikubali: "Hakuna anayeshuku, nami mwenyewe sijashuku, kuwa Bwana Kurnaz alipata mateso makubwa Guantanamo." Lakini wakati huo huo alidai kuwa serikali ya shirikisho pia "ina jukumu la kuhakikisha usalama wa nchi". Hitimisho la mwisho la kamati hiyo ya uchunguzi, ripoti ya Deutsche Welle haikubainisha.

Chini ya miezi mitatu baada ya kauli ya Schröder ya 'ushirikiano wa hali yoyote', Ujerumani Desemba 2001 iliingia rasmi kwenye vita vya Afghanistan vilivyoongozwa na Marekani. Vita hivi vilidumu miaka ishirini kamili, na mwishoni mwa Agosti 2021 vilimalizika kwa Taliban kushika tena mamlaka. Rais wa Ujerumani Johannes Rau siku ya Septemba 11 alikuwa amesema "siku hii ilibadilisha dunia" — lakini wanajeshi wa Marekani walipotoroka kwa haraka na Taliban kurejesha utawala, "mabadiliko" haya yalimaanisha nini kwa Kabul na Berlin, bado ni swali ambalo halijajibiwa.

Ripoti ya Deutsche Welle haikutoa maelezo yaliyothibitishwa kwa uhuru kuhusu matibabu aliyopata Kurnaz wakati wa kifungo chake Guantanamo, na taarifa zinatoka zaidi katika memoir yake mwenyewe na filamu iliyogeuzwa mwaka 2013; muundo na mgawanyo wa kazi wa wanachama sita wa kikundi cha Hamburg katika ripoti pia umepitishwa kwa maneno 'inadaiwa'. Maeneo haya ya kijivu, ndiyo yanayounda maswali yasiyoweza kuepukwa wakati wa kuchunguza urithi wa 'ushirikiano wa hali yoyote'.