Jaribio la pesa bila mashartiko kwenye Amazoni ya Peru: Karibu 90% ya washiriki walichukua hatua za kulinda mazingira, matokeo ya kielekezi bado yanahitaji kuthibitishwa

The Guardian piaarisha kwamba timu ya Chuo Kikuu cha Bath ilichambua jaribio la pesa bila mashartiko lililofanyika eneo la Ashaninka kwenye Amazoni ya Peru. Wakati wa miaka miwili, shirika la kiteja cha Kiingereza Cool Earth liliwapa watu 211 katika jamii tatu malipo sita, kila malipo likiwa 1,032 soli za Peru; kwa makadirio ya mradi, jumla ya msaada ilikuwa takriban £2 kwa siku. Washiriki walikuwa wanaweza kuamua wenyewe matumizi ya pesa bila kuhitaji kutoa ushahidi wa matumizi.

Ripoti hiyo inasema kwamba karibu 90% ya washiriki walichukua, wakati wa jaribio, hatua kama kupanda miti upya kwa pamoja, kurekebisha vyanja muhimu vya maji na kupunguza moto za msitu. Ripoti hiyo pia iliandika mabadiliko mawili ya riziki: kiwango cha familia zilizokuwa hazikiwezi kugharimu chakula bora kwa afya kilishuka kutoka 73% hadi 26%, na kiwango cha washiriki waliokwazwa kuondoka nyumbani ili kutafuta kazi kilishuka kutoka 43% hadi 18%. Dkt. Nick Landrith, mwandishi mshirika, anaona kwamba usalama za kiuchumi na uhuru zaidi zilikuwa zikimwezesha watu kulinda mfumo wa kielekezi ambao wanategemea kwa maisha. Wandishi wa mradi pia walisema kuwa hii ndiyo mara ya kwanza ya kutoa aina hii ya mapato ya msingi bila mashartiko kwa jamii ya wenyeji wa Amazoni.

Jaribio liliandika siyo tabia za kulinda mazingira bali pia viashiria vya riziki. Mradi ulishirikisha vikundi vya wanawake wa eneo hili kwenye usanidi, na kwa njia tofauti ulitoa elimu ya fedha, ulinzi wa msitu na mabadiliko ya tabianchi iliyoongozwa na jamii; programu za elimu zilikuwa za hiari. Washiriki walikuwa wanaweza kuamua wenyewe jinsi ya kutumia pesa, na kupokea ruzuku hakukuhitaji kukamilisha mashartiko yaliyowekwa na taasisi za nje. Dkt. Neil Howard, mwandishi mkuu, anaona kwamba mpangilio huo ulipunguza vichocheo vya kiuchumi vya kuchakata au kuacha ardhi, na pia uliwapa wenyeji nafasi ya kati ya sera za ulinzi kwa njia yenye heshima zaidi; kwa mtazamo wake, hii ilikuwa tofauti kubwa na sera za ulinzi na za wenyeji za wakati wa ukoloni.

The Guardian ilizingita mradi huu katika mjadala mpana kuhusu malipo ya pesa. Mpango wa manufa ya familia wa serikali ya Brazil uliweka majukumu ya elimu kwa watoto, wakati mpango wa pesa kwa ulinzi wa mazingira ulitaka kukamilisha shughuli mahususi za ulinzi. Malipo ya mashartiko yanaunganisha pesa na tabia maalum, lakini pia yanaibua mzozo wa kifafa: malengo ya ulinzi yaliyotambuliwa na taasisi za nje yanaweza kugongana na chaguo la riziki la jamii yenyewe. Tofauti kuu ya msingi kati ya jaribio na mifumo hii ni kwamba jamii inaweza kupokea msaada bila kwanza kuthibitisha kuwa inafadhili viwango vya nje.

Pesa bila mashartiko haifai kwa msitu kwa kiasili. Wataaluma wengine walitahadhari kwamba miradi inayofanana katika baadhi ya maeneo ilisababisha upanuzi wa kilimo pale mapato yalipanda, na tafiti zingine zimeandika ongezeko la kuvuna msitu. The Guardian pia alionyesha kwamba katika baadhi ya sehemu za Amazoni, pesa ilitumika kununua pikipiki na magari, hivyo kuongeza mahitaji ya barabara. Ikiwa mradi utapanuliwa, swali la iwapo upanuzi wa kilimo na shinikizo la barabara unaweza kughairi hatua za jamii za kulinda msitu lazima luingizwe katika tathmini; haiwezekani kuhesabija tu idadi ya hatua za kupanda miti au kupunguza moto.

Mipaka ya ushahidi inyo ni wazi. Jaribio liliendelea kwa miaka miwili na liliyofunika kwenye msitu wa hekta 500 na kidogo; utafiti haukupima mabadiliko ya mimea au ubora wa udongo, wala haukuweza kuzingatia athari za programu nyingine kwenye tabia za jamii. Kiwa kwa sababu programu za elimu za hiari zilikuwa zimeongezwa kwenye jaribio, haiwezekani kuwa hatua zote zilizochukua na karibu 90% ya washiriki zinatokana kabisa na pesa. Miaka miwili, jamii tatu na watu 211 ndivyo ukuu ambao hautoshi kuwa uwakilishi wa makundi mengine ya wenyeji wa Amazoni au wa maeneo yenye shinikizo tofauti la ardhi.

Jaribio pia linagusa swala la mgawanyo wa gharama za ulinzi na mamlaka ya kufanya maamuzi. Ardhi za wenyeji zimebana kutokana na uchimbi wa madini, kukata miti, kupanuliwa kilimo na wanyaguzi wa ardhi. Ikiwa fedha za nje zinapatikana kwa mashartiko ya kupunguza uvunaji wa miti au kukamilisha shughuli za ulinzi zilizotambulika, mamlaka ya kufanya maamuzi kuhusu matumizi ya msitu bado yanaweza kubaki mikononi kwa mtoa fedha, wakati majukumu ya ulinzi yanaweza kukwada kwa watu wanaotegemea msitu kwa riziki. The Guardian aliripoti kuwa vikundi vya wanawake wa eneo hili vilishiriki kwenye usanidi, lakini haukueleza jinsi ambavyo bajeti, data za tathmini na mamlaka ya maamuzi ya mwisho zilivogwa. Kuhusu iwapo mradi huu kwa kweli ulibadilisha mahusiano ya madaraka katika mfumo wa ulinzi wa ukoloni, bado upo umbumbusho kuhusu taarifa zinazoweza kuhakikiwa.

Kabla ya kupanuliwa kwa kiasi kikubwa, utafiti unahitaji kufuatilia kwa muda mrefu, kuongeza sampuli, kupima mabadiliko ya mimea, ubora wa udongo na moto za msitu, kuandika iwapo upanuzi wa kilimo, ununuzi wa magari na ujenzi wa barabara unaweza kughairi hatua za kulinda msitu, na kufafanisha jinsi jamii inavyodhibiti bajeti, data za utafiti na tafsiri ya matokeo. Wandishi wa mradi pia walikubali kwamba utafiti mkubwa zaidi unahitajika. Mambo haya yote yajumuishwe katika tathmini moja ili kutofautisha mabadiliko ya tabia za muda mfupi na matokeo ya kielekezi ya muda mrefu, na kujua iwapo pesa bila mashartiko imeongeza uhuru wa jamii juu ya ardhi na mustaribao wao.