Masomo yamebadilishwa na taka: Uchumi wa vita na gharama za nje zinazonajisi watoto milioni 3.2 wa Yemen wasiende shule

Katika ardhi ya jangwa pembezoni mwa mji wa Taiz nchini Yemen, Hasna Jabir, mwenye umri wa miaka 11, anakusanya chupa za plastiki zilizotupwa. Alikuwa amesoma hadi darasa la tatu kabla ya kukatisha masomo pamoja na ndugu zake wawili wa kiume na kujiunga na familia yake katika kazi ya kuchokoza taka. Kwa mujibu wa taarifa za mtandao wa Al Jazeera, ndoto yake ilikuwa kuwa mwalimu, lakini ndoto hiyo imeahirishwa kwa muda usiojulikana na vita na njaa.

Shirika la Umoja wa Mataifa la Kuhudumia Watoto (UNICEF) linakadiria kuwa watoto milioni 3.2 wa Yemen hawako shuleni mwaka 2026, idadi iliyokua sana ikilinganishwa na milioni 1.8 mwaka wa kwanza wa kuzuka kwa vita mwaka 2015. Mwaka wa masomo katika maeneo yanayodhibitiwa na serikali ya Yemen ulianza tarehe 30 Agosti, lakini kwa familia nyingi kama ya Hasna, mwaka mpya wa masomo haukuleta madarasa mapya.

"Nilimuuliza baba yangu kama ningeweza kurudi shuleni mwaka huu," Hasna aliiambia Al Jazeera. "Alifurahi kwamba tunataka kurudi, lakini familia hata ina ugumu wa kupata chakula cha msingi. Alituahidi tutarudi shuleni mwaka ujao." Kwa kuuza taka kila siku, anapata takriban riyal 1,500 za Yemen, sawa na dola moja ya Marekani.

Vita hivi vya Yemen vilivyoendelea kwa zaidi ya muongo mmoja vimekithiri tangu muungano wa nchi nyingi unaoongozwa na Saudi Arabia ulipoingilia kati na kuanzisha mashambulizi ya anga mwaka 2015, huku Marekani, Uingereza na nchi nyingine za magharibi zikiendelea kutoa silaha na risasi, kushiriki taarifa za kiintelijensia na kutoa hifadhi ya kidiplomasia kwa muungano huo. Miaka mingi ya mabomu, vizuizi vya baharini na migogoro ya ndani vimesababisha uchumi wa Yemen kudidimia kwa kiasi kikubwa, thamani ya sarafu ya taifa kuanguka kwa kasi, mishahara ya sekta ya umma kuchelewa kulipwa kwa muda mrefu, na misaada ya kibinadamu kukatizwa mara kwa mara. Kwa familia nyingi za kawaida, suala la 'kuwaruhusu watoto wao kwenda shule au kuwaruhusu kula' limekuwa chaguo baya la lazima.

Baba wa Hasna, Jabir Ali, mwenye umri wa miaka 35, alilazimika kuondoka nyumbani kwake karibu na Taiz miaka 8 iliyopita kwa sababu ya vita, na kwa sasa anajishughulisha na kuosha magari. "Hali imezidi kuwa mbaya kwa miaka miwili iliyopita," aliiambia Al Jazeera. "Pesa ninazopata kwa kuosha magari hazitoshi kuwalisha watoto wangu, kusema kweli kuhusu gharama nyingine."

"Sina chaguo lingine isipokuwa kuwapeleka watoto shuleni na kuwatazama wakitesa njaa, au kuwaruhusu wanisaidie kupata pesa. Nimeilazimika kuchagua chaguo la pili, kwa sababu dharura ya sasa ni chakula, si elimu," alisema Jabir.

Mpango wa Mahitaji ya Kibinadamu na Majibu wa mwaka 2026 uliotolewa na Ofisi ya Uratibu wa Masuala ya Kibinadamu ya Umoja wa Mataifa (OCHA) unaeleza kuwa takriban watoto milioni 6.6 wa Yemen wanahitaji msaada wa elimu, idadi inayojumuisha watoto waliokosa kabisa masomo pamoja na wale walioko shuleni lakini wanaokabiliwa na vikwazo vikubwa vya kujifunza kutokana na mzozo, umaskini na kuporomoka kwa huduma za msingi.

Uchunguzi wa hivi karibuni wa Save the Children uliofanywa katika familia takriban 2,000 kusini na kusini-magharibi mwa Yemen umebaini kuwa asilimia 92 ya familia waliohojiwa hawajui watapata chakula cha mlo unaofuata wapi, asilimia 95 ya familia zinategemea kazi zisizo rasmi za siku hadi siku zenye kutokuwa na utulivu ili kujikimu, na asilimia 84 ya familia haziwezi kumudu gharama za sare za shule na vitabu. Miongoni mwa visa vilivyotambuliwa vya watoto kukosa shule, karibu moja ya tano yalihusishwa moja kwa moja na utumikaji wa watoto kazini.

Ahmed Abdallah, mwenye umri wa miaka 13, aliacha shule miaka miwili iliyopita baada ya baba yake kufa kwa saratani, na kuingia kazini katika duka la vyakula ili kuutegemeza mdomo wa familia. Akiba ya familia ilitumika kumalizia matibabu yake, na kama kaka mkubwa wa ndugu wanne, ndugu zake watatu wadogo bado wako shuleni. "Ninafanya kazi hapa ili ndugu zangu waweze kumaliza masomo yao," Ahmed alisema. "Wao watafuta kile nilichopoteza, na ninajivunia kwamba familia yangu haihitaji kuombaomba au kutegemea wengine." Hajaratibu kurudi shuleni na amepanga lengo lake la baadaye kuwa kufungua duka lake mwenyewe.

Afisa wa Wizara ya Elimu mjini Aden ambaye hakutaka jina lake litumike aliiambia Al Jazeera kuwa shinikizo la kiuchumi limefanya tatizo la utumikaji wa watoto kazini kuwa janga ambalo haliwezi kutatuliwa ndani ya mfumo wa elimu peke yake. "Kukatiza kwa wanafunzi masomo ni matokeo ya moja kwa moja ya hali ngumu za kiuchumi, na si suala la elimu linaloweza kutatuliwa ndani ya darasa," afisa huyo alisema. "Wakati wazazi wanapopata vyanzo vya kudumu vya mapato, watoto watarudi shuleni mara moja. Hakuna mzazi anayetaka kuona mtoto wake akinyimwa haki ya elimu." Afisa huyo pia alifunua kuwa vita "vimezidi kukithiri tena hivi karibuni baada ya miaka kadhaa ya utulivu wa kiuchumi".

Amal Shuja'abi, mtaalamu wa elimu ambaye ameshirikiana na wizara za elimu za Sana'a na Aden, anaeleza kuwa wimbi la kukatiza kwa masomo ni miongoni mwa matokeo mabaya zaidi ya vita hivi. "Kukatiza masomo kunawatilia watoto haki yao ya kupata elimu, kunaondoa fursa zao za kupata ajira thabiti siku za usoni, na kunaweza kumlazimisha mtoto kushiriki kazi nzito za kimwili akiwa mdogo," aliiambia Al Jazeera. "Kwa upande wa kijamii, viwango vya kudumu vya kukatiza masumo vinapelekea kuongezeka kwa ujinga, umaskini na ukosefu wa ajira, na kuwa na athari mbaya kwa maendeleo na mustakbali wa jumla wa jamii."

Wakati Hasna akichokoza chupa za plastiki pembezoni mwa Taiz ili kupata chakula cha familia yake, mbali katika Riyadh, Washington na London, wanasiasa bado wanaendelea mantiki ya kisiasa na kijeshi ya vita hivi. Kwa mujibu wa taarifa za Al Jazeera, takwimu za Umoja wa Mataifa na Save the Children ni makadirio, na nambari halisi zinaweza kutofautiana, lakini hata kwa makadirio ya kihafidhina, vita hivi vilivyohusishwa kwa kina na kudumishwa kwa zaidi ya muongo mmoja na nguvu za nje vimesukuma kizazi kizima cha watoto wa Yemen mbali na darasa.