Rituali ya Kutafuta Mzizi Ghana: ukarabati wa kitamaduni hauwezi kuwa mbadala kwa uwajibikaji wa taasuma

Karibu na Ada, Ghana, katika Muzea wa Nkyinkyim huko Nuhaleinia, shughuli ya siku tatu ya kumbukumbu ya mizizi ilirudisha hadithi za familia zilizokatizwa na utumwa wa watumwa na ukoloni kuwa hadharani. Kwa ripoti ya Africanews, Wakenyika wa Amerika na wanachama wengine wa diaspora walikusanyika huko, na shughuli hiyo iliongozwa na mtanzania wa muzea Kwame Akoto-Bamfo. Washiriki walitambuka mizizi ambyo maisha yake yalishikiliwa na utumwa wa watumwa na ukoloni, ambyo majina na hadithi zake zilipotea kwa kutawanyika kati ya vizazi.

Kwa wengi wa waliohudhuria, kufika Ghana hakukuwa maalum ya kitalii, bali kuingia tena katika historia iliyokatizwa. Mwananchi wa diaspora na mwanzilishi mwenza wa WelHouse Subrina Starke alisema: “Hii ndiyo maana watu wengi wetu tangu utoto tulihisi kama kitu fulani kimepungua, bila kujua tunachoiita. Hapa, kushiriki mila hizi na kukaribishwa kwa majina yetu, kinaturudisha kile ambacho tuliwona kimekatika.” Maana ya ukarabati katika shughuli hii ilikuwa kwanza ya utendaji wa pamoja wa washiriki, si ya kituo cha utambulisho kilichotolewa kwa upande mmoja na serikali au taasuma.

Akoto-Bamfo alisema: “Hii si onyesho. Tunapomimina divai na kuita majina, tunarejesha vitu vilivyotolewa. Muzea hiki haonyeshi kwa urahisi zamani za zamani—zamani za zamani hapa ndani hukumbukwa, huheshimiwa na hupenywa uhai.” Katika utendaji huu, majina, hadithi na mfululizo wa kitamaduni ndiyo yaliyorejeshwa. Shughuli ilifanya kumbukumbu kuwa kitendo, lakini haiwezi kwa moja kulingana na fidia ya kiakidiyo ngazi ya taifa.

Kwa ripoti ya Africanews, wakati shughuli hiyo ilifanyika, Ghana iliikuwa ikisukuma haki ya kulipa hasara. Wakati mmoja, washiriki walisitisitiza kwamba fidia hazipaswi kusimama kwa taarifa za kimataifa pekee, bali zinajumuisha pia hatua za kila siku kama kuelimisha watoto, kuhifadhi mila na kukaribisha diaspora kurudi nyumbani. Lakini ripoti haijaorodhesha hatua za sasa za serikali ya Ghana, ratiba wala mpango wa fedha, wala haikujaeleza chanzo cha fedha za shughuli hiyo. Kwa hivyo, kinachoweza kuthibitishwa ni kwamba Ghana inaendelea kusukuma agenda ya haki ya kulipa hasara. Haiwezekani kwa msingi huo kubainisha kama sera za kifani umeanza kutekelezwa, na zaidi sana, shughuli hiyo haipaswi kuhesabiwa kama ushahidi wa utekelezaji wa mpango wa fidia ya taifa.

Ripoti iliyopo inaonyesha njia mbili zinazofanya kazi kwa pamoja: moja ni agenda ya Ghana ya haki ya kulipa hasara, nyingine ni ukarabati wa kila siku unaoendeshwa na familia, wanafundishaji na makundi ya diaspora. Hali ya utekelezaji wa njia ya kwanza haijaweza kuthibitishwa, wakati utendaji wa njia ya pili tayari umeonekana katika shughuli hii. Majukumu ya uwajibikaji wa taasuma na ya ukarabati wa kiraia si sawa, wala hawezi kuchukana nafasi ya kila mmoja. Serikali inahitaji kusukuma haki ya kulipa hasara kwa kupitia sera, bajeti na majukumu wazi ya utekelezaji; familia, wanafundishaji na makundi ya diaspora kwa upande mwingine huviunganisha vya kitamaduni vilivyokatizwa kupitia elimu, shughuli za ukumbusho, uhifadhi wa mila na kukaribisha diaspora.

Ikiwa taasuma za umma zina taarifa pekee, bila bajeti, wadau wa majukumu na mfumo unaoendelea, gharama za ukarabati zinaweza kuendelea kubebwa na jamii zilizoathiriwa na makundi yao ya kiraia. Ripoti haijaeleza chanzo cha fedha za shughuli, hivyo haiwezekani kufahamu kama jamii tayari inabeba gharama ambazo taasuma za umma zinapaswi kubeba sehemu yake. Hata hivyo, uwajibikaji wa taasuma lazima ujibu nani atachangi, nani ataitekeleza na jinsi ya kudumu.

Shughuli hii pia iliweka mbele tofauti kati ya utambuzi wa kiakili na malipo ya kifani. Ripoti haijaorodhesha mipango ya sasa ya serikali za Europa na Marekani, kwa hivyo haiwezekani kwa msingi huo kuipa nchi yoyote sifa au kumhukumu; lakini kukaribisha watafuta mzizi na kushiriki shughuli za ukumbusho hakuna sawa na kuchukua uwajibikaji wa taasuma. Kuiita moja kwa jina la nyingine hutafuta swali la msingi: katika ukarabati wa urithi wa utumwa wa watumwa na ukoloni, je taifa inapaswa, na kwa njia gani, kubeba gharama?

Kwa Ghana, maswali ya hatua inayofuata ni ya wazi: ni taasuma gani iliyo na jukumu la haki ya kulipa hasara, haki hiyo itaanza lini, na itatumia bajeti na mfumo gani wa utekelezaji; ukarabati wa kiraia upataje usaidizi wa taasuma. Mgeni wa diaspora Julian Yorke alisema: “Nilikuja hapa kutafuta jibu la swali: nilipokuwa nini? Sikupata mahali pekee, bali kundi ya watu walioinishikumbuka kabla ya kuja kwangu. Hii ilibadilisha jinsi unavyojishikilia nafasi yako duniani.” Uzoefu wa aina hiyo ni sehemu ya ukarabati wa kila siku, lakini hauthibitishi kwamba malipo yamefanyika.

Shughuli hii ilionyesha jinsi walioathiriwa walivyoweza kutumia kumbukumbu ya pamoja na utendaji unaopeleka kizazi hadi kizazi kujenga upya utambulisho na mihusiano. Ili kuunganisha ukarabati huo na haki zilizolindwa na uwajibikaji wa umma, bado inahitaji makubaliano ya taasuma yanaweza kuthibitishwa. Shughuli inaweza kurudisha kumbukumbu, lakini peke yake haiwezi kuondoa madeni yaliyobaki kutoka utumwa wa watumwa na ukoloni.