Hamburg, Guantanamo và Afghanistan: Hai mươi năm 'đoàn kết vô điều kiện' của Đức

Vào tháng 8 năm 2021, Taliban giành lại quyền lực và cuộc chiến tranh hai mươi năm tại Afghanistan kết thúc theo cách ấy. 59 binh sĩ Bundeswehr của Đức thiệt mạng, cùng với lời hứa và uy tín của toàn bộ liên minh phương Tây do Mỹ dẫn đầu, đều nằm lại trong những thước phim về cuộc rút lui hỗn loạn khỏi Kabul.

Điểm khởi đầu của cuộc chiến này có thể truy nguyên về một căn hộ ở thành phố Hamburg, miền bắc nước Đức. Theo một bài viết tổng hợp của Deutsche Welle, trong vụ tấn công ngày 11 tháng 9 năm 2001, ba trong số bốn nghi phạm không tặc từng sinh sống tại Hamburg trước khi xảy ra sự kiện, do Mohamed Atta — một thanh niên gốc Ai Cập sang Đức du học — lãnh đạo, hình thành nên cái gọi là 'nhóm Hamburg'. Bài viết dùng các cách diễn đạt như 'được cho là' để mô tả nhóm gồm sáu người, trong đó có Mounir al-Motassadek gốc Maroc — người đã bị Tòa án Cấp cao Hamburg kết án mức cao nhất mà luật pháp Đức cho phép là 15 năm tù vào năm 2003 với các tội danh 'hỗ trợ hàng nghìn vụ giết người và thành viên tổ chức khủng bố'. Atta từng bị ảnh hưởng cực đoan hóa tại nhà thờ Hồi giáo Al-Quds ở Hamburg, nhà thờ sau đó đã bị cơ quan an ninh Đức đóng cửa.

Ngày hôm sau vụ tấn công, Thủ tướng Đức khi đó là Schröder phát biểu trước Quốc hội Liên bang, định hình tông màu chính trị cho hai mươi năm tiếp theo: 'Hôm qua, ngày 11 tháng 9 năm 2001, sẽ được ghi vào lịch sử như một ngày đen tối của tất cả chúng ta.' Ông thông báo với quốc hội rằng đã đảm bảo với Tổng thống Mỹ về 'sự đoàn kết vô điều kiện — tôi nhấn mạnh: vô điều kiện — của nước Đức', và sẽ cung cấp mọi hỗ trợ mà phía Đức nắm trong tay để truy vết những kẻ tấn công. Nạn nhân của vụ 11/9 năm đó đến từ 92 quốc gia, trong đó có 11 người Đức.

Cam kết này nhanh chóng chuyển thành lập pháp trong nước. Chưa đầy bốn tháng sau vụ tấn công, 'Luật Chống khủng bố' của Đức có hiệu lực, cho phép các cơ quan tình báo truy cập dữ liệu cá nhân do ngân hàng, hãng hàng không và công ty viễn thông nắm giữ, và được phép tiến hành so sánh, đào dữ liệu quy mô lớn mà không cần có nghi ngờ cụ thể — mục tiêu được đặt ra là nhận diện những cái gọi là 'gián điệp ngủ' tương tự như Atta.

Quyền lực mở rộng nhanh chóng va vào vạch đỏ hiến pháp. Năm 2006, Tòa án Hiến pháp Liên bang Đức phán quyết rằng việc tìm kiếm dữ liệu quy mô lớn mà không có mối đe dọa cụ thể là trái pháp luật; năm 2013, tòa án cấp cao nhất lại phán quyết một phần nội dung cơ sở dữ liệu chống khủng bố của Đức là vi hiến. Hai phán quyết đều thừa nhận rằng luật an ninh được thông qua sau vụ 11/9 đã vượt đáng kể ra ngoài ranh giới quyền cá nhân được Hiến pháp Đức bảo vệ.

Còn ở nước ngoài, Guantanamo hé lộ một tầng bất đối xứng khác. Murat Kurnaz, cư dân gốc Thổ sinh tại Bremen của Đức, bị quân đội Mỹ bắt giữ từ cuối năm 2001 và bị giam tại Guantanamo gần năm năm, được thả vào tháng 8 năm 2006. Theo Deutsche Welle, trong toàn bộ thời gian bị giam 'không có bất kỳ bằng chứng nào chứng minh ông tham gia các vụ tấn công khủng bố'. Kurnaz sau đó đã viết trải nghiệm của mình vào hồi ký, được chuyển thể thành phim cùng tên vào năm 2013.

Đầy ý nghĩa chính trị hơn là quyết định của chính phủ Đức khi đó từ chối để Kurnaz hồi hương. Khi Ủy ban điều tra của Quốc hội Liên bang Đức chất vấn Ngoại trưởng khi đó là Steinmeier — cũng chính là Tổng thống Đức hiện nay — ông đã thừa nhận trong lời khai: 'Không ai nghi ngờ, và bản thân tôi cũng không nghi ngờ, rằng ông Kurnaz đã phải chịu đựng đau khổ to lớn tại Guantanamo.' Nhưng ông đồng thời biện hộ rằng chính phủ liên bang 'cũng có nghĩa vụ đảm bảo an ninh đất nước'. Bài viết của Deutsche Welle không nêu kết luận cuối cùng của ủy ban điều tra này.

Chưa đầy ba tháng sau tuyên bố 'đoàn kết vô điều kiện' của Schröder, vào tháng 12 năm 2001, Đức chính thức tham gia cuộc chiến Afghanistan do Mỹ dẫn đầu. Cuộc chiến kéo dài đúng hai mươi năm, cuối cùng kết thúc bằng việc Taliban giành lại quyền lực vào tháng 8 năm 2021. Tổng thống Đức Johannes Rau từng nói vào ngày xảy ra vụ 11/9 rằng 'ngày hôm đó đã thay đổi thế giới' — nhưng khi quân đội Mỹ rút lui hỗn loạn và Taliban giành lại chính quyền, sự 'thay đổi' ấy đối với Kabul và Berlin thực sự có ý nghĩa gì, cho đến nay vẫn là một câu hỏi chưa có lời đáp.

Bài viết của Deutsche Welle không cung cấp các chi tiết được xác minh độc lập về cách đối xử mà Kurnaz phải chịu tại Guantanamo, thông tin chủ yếu đến từ hồi ký cá nhân ông và bộ phim chuyển thể năm 2013; thành phần và phân công cụ thể của sáu thành viên nhóm Hamburg trong bài viết cũng được khắc họa bằng cách diễn đạt 'được cho là'. Những vùng xám ấy chính là câu hỏi không thể tránh khỏi khi nhìn lại di sản của 'đoàn kết vô điều kiện'.